فقه الروابط 93

2شنبه 27-1404/11/27شعبان 16-1447فوریه -2026فقه معاصر –فقه الاداره – فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی ) –فقه روابط انسانی سازمانی – نقشه راه مصباح الشریعه- درس -93تعاملات اربعه – تعامل سوم -تعامل مدیر با خلق – اصول سبعه – 1اصل چهارم –سخاء – حقیقت سخاوت سازمانی مسئلهی :93سخاوت هریک از کارکنان و مدیران نسبت به یکدیگر در موردى است كه از آنچه دارد و مالك است بذل كرده، و مقصود او از این عمل خدا و براى خدا باشد و اما کارمند و مدیری كه تظاهر به سخاوت مىكند و بذل و بخشش او در راههاى خلاف و عصيان است؛ هر آینه او مورد سخط و غضب خدا واقع خواهد شد، و چنين شخصى بخيلترین مردم است براى نفس خود تا برسد به دیگران، زیرا او از هوى و هوس خود پيروى كرده و از اوامر و فرمانهاى پروردگار متعال سرپيچىکرده است

سخاوت از اصول مهمه در رفتار سازمانی انگیزشی است که عماد ایمان است، از فضایل قوهی شهویه و آخرین جند عقل و از اخلاق انبیاء به عنوان عالیترین مدیران تاریخ و جهان است. شعاع نور یقین است که از قلب مدیر سخی ساطع میشود و بخشش از محبوبها است. سخی به همکاران میرسد، چون آنها را مهمتر از خود میداند، به آنها منت نمیگذارد و خود را ممنون آنها میداند چون هدف و همت او عالی است، بذل کردن برای وی آسان است، اجازه نمیدهد همکاران درمانده شوند، ولو خود بشود و… . این معانی از سخاوت را از امام صادق در مصباح الشریعة فراگرفتیم و فتوا دادیم تا سازمان بهشتی شود و مدیریت فرهنگ سازمانی سخاوت حاکم گردد و این مهم هرچند سخت است، ولی اثربخش و ضروری است. برای تکمیل مفهوم و دادن فتوای دوم به بخش دوم از متن معتبر مصباح الشریعة که کتاب مدیریت رفتار سازمانی است توجه میکنیم:

الباب السابع و الثلاثون في السخاء: قَاَل ال َّصاد ُق َ :و لَْو َملَ َك الُّدنْیَا بَِ ْجَْعَها َلَْ یََر نَْف َسهُ فیَها إَّلا أَ ْجنَبیّاً َو لَْو بََذَلََا في ذَات ا َّللَّ في َساعٍَة َواح َدةٍ َما َم َّل. قَاَل َر ُسوُل ا َّللَّ ال َّسخ ُي قَری ٌب م َن ا َّللَّ َو قَری ٌب م َن النَّاس َو قَری ٌب م َن ا ْلَْنَّة بَعیٌد م َن النَّار َو الْبَخیلُ بَعیٌد م َن ا َّللَّ بَعیٌد م َن النَّاس بَعیٌد م َن ا ْلَْنَّة َو قَری ٌب م َن النَّار َو َلا یُ َسَّمى َسخیّاً إَّلا الْبَاذُل في طَاعَة ا َّللَّ َو لَو ْجهه َو لَْو َكا َن بَرغی ٍف أَْو َشْربَة َماٍء قَاَل النَّ ُّبِ ال َّسخ ُي بَِا َملَ َك َو أََراَد به َو ْجهَ ا َّللَّ تَعَاَلَ َو أََّما الُْمتَ َس ّخي في َمْعصیَة ا َّللَّ تَعَاَلَ فَ َح َّماُل َس َخط ا َّللَّ َو غَ َضبه َو ُهَو أَْبخَلُ النَّاس لنَْفسه فَ َكیْ َف لغَْيه َحیْ ُث اتَّبَ َع َهَواهُ َو َخالَ َف أَْمَر ا َّللَّ قَاَل ا َّللَُّ تَعَاَلَ َو َل َيحْ ِم ُل َّن َأ ْثقا َ ُلَ ْم َو َأ ْثقا الً َم َع َأ ْثقا ِ ِلَ ْم.

تفقه: عقل سخاوت را از جنود خود میداند؛ زیرا منافع بسیاری برای فرد و گروه و سازمان دارد و تفویت این منافع را تقبیح و ممنوع میکند. شرع هم این ادراک و الزام را تأیید میکند و سخاوت را برای سازمانیان امری راجح و لازم میداند. این تأیید را به وضوح در مصباح الشریعة ملاحظه کردیم.

فتحصلکه سخاوت هریک از کارکنان و مدیران نسبت به یکدیگر در موردى است كه از آنچه دارد و مالك است بذل كرده، و مقصود او از این عمل خدا و براى خدا باشد و اما کارمند و مدیری كه تظاهر به سخاوت مىكند و بذل و بخشش او در راههاى خلاف وعصیان است؛ هر آینه او در مورد سخط و غضب خدا واقع خواهد

1قَاَل ال َّصاد ُق أُ ُصوُل الُْمعَاَمَلات تََق ُع عَلَى أَْربَعَة أَْو ُجٍه ُمعَاَملَةُ ا َّللَّ َو ُمعَاَملَةُ النَّْفس َو ُمعَاَملَةُ ا ْلَْلْق َو ُمعَاَملَةُ ال ُّدنْیَا َو ُك ُّل َو ْجٍه منَْها ُمنَْقسٌم عَلَى َسبْعَة أَْرَكا ٍن أََّما أُ ُصوُل ُمعَاَملَة ا َّللَّ تَعَاَلَ فَ َسبْعَةُ أَ ْشیَاءَ أََداءُ َحّقه َو حْف ُظ َح ّده َو ُش ْكُر عَطَائه َو الّر َضا بَق َضائه َو ال َّصْبرُ عَلَى بََلائه َو تَْعظی ُم ُحْرَمته َو ال َّشْو ُق إلَیْهَو أُ ُصوُل ُمعَاَملَة النَّْفس َسبْعَةٌ ا ْلَْْو ُف َو ا ْلَْْه ُد َو َحَْلُ اْلَْذَى َو الّرَيَ َضةُ َو طَلَ ُب ال ّص ْدق َو اْلْ ْخَلا ُص َو إ ْخَرا ُجَها م ْن َمحْبُوبهَا َو َربْطَُها في الَْفْقر َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا خلَْخل ِق َسخبعَةٌ ا خلِْخل ُم َو الخعَخفُو َو التََّوا ُض ُع َو ال َّس َخاءُ َو ال َّشَفَقةُ َو النُّ خص ُح َو الخعَ خد ُل َو اخِلْنخ َصا ُف َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَة ال ُّدنْیَا َسبْعَةٌ الّر َضا بال ُّدون َو اْلْیثَاُر بالَْمْو ُجود َو تَْرُك طَلَب الَْمْفُقود َو بُغْ ُض الْ َكثَْرة َو ا ْختیَاُر الُّزْهد َو َمْعرفَةُ آفَاتَِا َو َرفْ ُض َشَهَواتَِا َم َع َرفْض الّرَئَ َسة فَإذَا َح َصلَ ْت َهذه ا ْلْ َصاُل في نَْف ٍس َواح َدةٍ فَ ُهَو م ْن َخا َّصة ا َّللَّ َو عبَاده الُْمَقَّرب َین َو أَْولیَائه َحّقا. (امام جعفر بن محمد، مصباح الشریعة، ص)5

شد، و چنین شخصى بخیلترین مردم است براى نفس خود تا برسد به دیگران، زیرا او از هوى و هوس خود پيوى كرده و از اوامر و فرمانهاى پروردگار متعال سرپیچىکرده است.

برای مطالعه

َو قَاَل النَّ ُّبِ یَُقوُل ابْ ُن آَدَم ملْكي ملْكي َو َمالِ َمالِ َيَ م ْسك ُین أَیْ َن ُكنْ َت َحیْ ُث َكا َن الْملْ ُك َو َلَْ تَ ُك ْن َو َه ْل لَ َك إَّلا َما أَ َكلْ َت فَأَفْنَیْ َت أَْو لَب ْس َت فَأَبْلَیْ َت أَْو تَ َص َّدقْ َت فَأَبَْقیْ َت إَّما َمْرُحومٌ به أَْو ُمعَاقَ ٌب عَلَیْه فَا ْعق ْل أَ ْن َلا یَ ُكوَن َماُل غَْيَك أَ َح َّب إلَیْ َك م ْن َمال َك فََق ْد قَاَل أَميُ الُْمْؤمن َین َ ما قََّدْم َت فَُهَو للْ َمالك َین َو َما أَ َّخْر َت

فَُهَو للَْوارث َین َو َما َمعَ َك لَیْ َس لَ َك عَلَیْه َسبیلٌ سَوى الْغُُرور به َكْم تَ ْسعَى في طَلَب الُّدنْیَا َو َكْم تََّدعي أَ فَُتُی ُد أَ ْن تُْفقَر نَْف َس َك َو تُغْ َنِ غَْيََك.3 2

2الباب الثالث و الْمسون في السخاء: قال الصادق :السخاء من اخلاق الْنبیاء، و هو عماد الایمان، و لا یكون مؤمن إلا سخیا (و لا یكون مؤمنا الا سخى) و لا یكون سخیا إلا ذو یقین و همة عالیة، لان السخاء شعاع نور الیقین، و من عرف ما قصدهان علیه ما بذل، قال النبى :ما جبل ولَ ا َّللَّ الا على السخاء. و السخاء ما یقع على كل محبوب أقله الدنیا. و من علامة السخاء أن لا یبالَ من أكل الدنیا و من ملكها، مؤمن او كافر، و مطیع او عاص، و شریف أو وضیع، یطعم غيه و يجوع و یكسو غيه و یعرى و یعطى غيه و یمتنع من قبول عطاء غيه، و یمن بذلك و لا یمن. ترجْه: (باب پنجاه و سوم در سخاوت) حضرت صادق فرمود: سخاوت از اخلاق پیغمبرانست. و آن ستون ایمانست، زیرا كسى كه ایمان در دل او بر قرار شد؛ ناچار صفت سخاوت را نیز خواهد داشت. و هرگز كسى سخى نمىشود مگر آنكه صفت طمأنینه و یقین در قلب او جا گرفته و داراى همت بلند باشد. زیرا كه سخاوت شعاعیست از انوار یقین، و اگر كسى معرفت و یقین به مقصود و مطلوب حقیقى پیدا كند؛ بذلو احسان و سخاوت كردن براى او بسیار آسان و سهل خواهد بود. رسول اكرم فرموده است: دوستان خدا روى فطرت و از اصل خلقت سخى هستند. و سخاوت تعلق مىگيد به آنچه نزد بنده محبوب و مورد علاقه است. و از علائم سخاوت و شخص سخى آنكه هرگز در فكر آن نیست كه مال دنیا نصیب كه مىشود، و كدام كسى مالك يَ حاكم يَ سلطان مىشود، خواه آن ثروتمند و يَ مالك و يَ حاكم مسلمان و مؤمن باشند و يَ كافر، معصیت كار باشند و يَ مطیع و فرمانبردار، شخص شریف و عزیزى باشند و يَ پست. و شخص سخى دیگران را بر خود مقدم مىشمارد، به دیگران اطعام مىكند و خود گرسنه مىماند، دیگران را مىپوشاند و خود احتیاج به لباس دارد، بذل و عطا مىكند به دیگران و خود از قبول عطا امتناع مىكند، و در مقام بذل و سخاء نه تنها منتى ننهد بلكه خود ممنون مىشود. شرح: سخاوت مقابل بخل است، و بخل آن است كه شخص بخیل نتواند دیگرى را به حالت نعمت و ثروت و تشخص مادى و معنوى ببیند، تا برسد به آنكه خود احسان و انفاق و تعلیم و راهنمايى كند. و سخاوت نیز مانند بخل مراتب مختلفى پیدا مىكند. مانند انفاق مال، تعلیم علم، تربیت ادبى و اخلاقى، اعطاء شخصیت و عنوان، و هر گونه بذل و بخششى كه بدون غرض انجام بگيد. سخاوت هنگامى در وجود یك شخص پیدا مىشود كه ایمان كامل به پروردگار متعال و به قدرت و نفوذ و احاطه و علم او به دست آورده، و جهان و جهانیان را تحت فرمان و حكومت مطلق او ببیند. انسان چون به این درجهی ایمان رسید، قهرا امور دنیوى و ماديَت در نظر او كوچك و بىارزش شده، و بندگان خدا همه در چشم او محبوب و محتُم واقع گشته، و مطلوب و مقصود او در سي زندگى تحصیل كمال و قرب به خداوند متعال خواهد بود. این است كه بذل و بخشش و خي خواهى و خدمت به نوع و دستگيى از بندگان خدا در نزد او بسیار پسندیده و مطلوب خواهد بود. و لو ملك الدنیا بِجْعها لَ یر نفسه فیها الا أجنبیا، و لو بذلَا في ذات ا َّللَّ في ساعة واحدة ما مل. قال رسول ا َّللَّ :السخى قریب من ا َّللَّ و قریب من الناس و قریب من الْنة بعید من النار. و البخیل بعید من ا َّللَّ بعید من الناس بعید من الْنة و قریب من النار. و لا یسمى سخیا الا الباذل في طاعة ا َّللَّ و لو جهه و لوكان برغیف او شربة ماء. قال النبى :السخى بِا ملك (یملك) و أراد به وجه ا َّللَّ، و اما المتسخى في معصیته ا َّللَّ فحمال سخط ا َّللَّ و غضبه، و هو أبخل الناس لنفسه فكیف لغيه، حیث اتبع هواه و خالف أمر ا َّللَّ عز و جل. قال ا َّللَّ تعالَ: َيحْ ِم ُل َّن َأ ْثقا َ ُلَ ْم َو َأ ْثقا الً َم َع َأ ْثقا ِ ِلَ ْم َ ل َ و . ترجْه: و هر گاه همه دنیا را به تصرف و ملك خود در آورد، نخواهد دید خود را در دنیا مگر مانند شخصى كه بیگانه است، و اگر بذل و بخشش كند همه دارايى خود را در راه خدا و براى خدا و در ظرف یك ساعت، هرگز ملول و متأثر نمىشود. رسول اكرم فرموده است: شخص سخى نزدیك است به خدا و نزدیك است به مردم و نزدیك است به بهشت و دور است از آتش، و شخص بخیل دور است از خدا و دور است از مردم و دور است از بهشت و نزدیك است به آتش جهنم. و شخصى را كه بذل مىكند هنگامى سخى گویند كه: بخشش او در اطاعت خدا و براى خدا باشد، اگر چه بذل او منحصر به یك قرصه نان يَ مقدار مختصرى از آب باشد. رسول اكرم فرموده است: سخى در موردى است كه از آنچه دارد و مالك است بذل كرده، و مقصود او از این عمل خدا و براى خدا باشد. و اما كسى كه تظاهر به سخاوت مىكند و بذل و بخشش او در راههاى خلاف وعصیان است؛ هر آینه او در مورد سخط و غضب خدا واقع خواهد شد، و چنین شخصى بخیلترین مردم است براى نفس خود تا برسد به دیگران، زیرا او از هوى و هوس خود پيوى كرده و از اوامر و فرمانهاى پروردگار متعال سر پیچى نموده است. خداوند مىفرماید: و آنان حَل مىكنند سنگینیهاى دیگران را با سنگینیهايى كه ضمیمه سنگینیهاى خودشان است (عنكبوت: .)13شرح: بذل و بخشش بر دو قسم است: اول بذل در راه خدا و براى خدا است، و منظورى به جز خدا ندارد. دوم بذل روى غرضهاى مادى و مقاصد دنیوى از كسب عنوان و تحصیل اعتبار و ترویج باطل و اعانت به ظلم و فساد. و آنچه مورد مدح و ستایش است، قسم اول است. و اما قسم دوم: گذشته از اینكه به او سخى نمىگویند، عنوان بخل نیز دربارهی او صدق خواهد كرد، زیرا این شخص با این بذل خود را از قرب خدا و از بهشت بركنار كرده، و به سوى آتش و غضب الَى نزدیك خواهد كرد، و بالاتر از این آنكه: گناه و وبال دیگران را نیز به عهده خود خواهد گرفت. پس بذل كردن در صورتى كه در راه خدا نشد؛ در حقیقت خود را از راه صلاح و حق و هدایت منحرف كرده، و سعادت و خي و خوشى خود را از دست خواهد داد، و بالاترین مرتبه بخل آنست كه خلاف صلاح و خي خود را بخواهد. جود جْله آن عوضها دیدن است/پس عوض دیدن ضد ترسیدن است؛ بخل نادیدن بود اعواض ما/شاد دارد دیده در اغراض ما؛ پس سخا از چشم آید نه ز دست/دیده دارد كار و جز بیناتر است؛ بر لب جو بخل آب آن را بود/كه ز آب جوى نابینا بود؛ ترك لذتها و شهوتها سخا است/هركه در شهوت فرو شد برنخاست؛ مرد محسن لیك احسانش نمرد/تا نپندارى به مرگ او جان سپرد؛ مال در ایثار اگر گردد تلف/در درون صد زندگى آید خلف. یقول ا َّللَّ: ابن آدم ملكى ملكى و مالَ مالَ، يَ مسكین أین كنت

حیث كان الملك و لَ تكن، و هل لك الا ما أكلت فأفنیت أو لبست فأبلیت او تصدقت فأبقیت، اما مرحوم به او معاقب علیه، فاعقل أن لا یكون مال غيك أحب الیك من مالك،فقد قال أمي المؤمنین على ما قدمت فهو للمالكین و ما أخرت فهو للوارثین و ما معك لیس لك علیه سبیل سوى الغرور به: كم تسعى في طلب الدنیا؟ و كم تدعى (ترعى)؟ أ فتُید أن تفقر نفسك و تغنى غيك؟ ترجْه: خداوند متعال مىفرماید: اى پسر آدم ملك از من است و مال از من است و من مالك همه جهان هستم، اى پسر آدم تو مسكین و نیازمند هستى و این ملك و مال پیش از تو بود و پس از تو هم خواهد بود، و براى تو از جهان نصیبى نیست مگر آنچه بخورى و تمام شود، يَ بپوشى و مندرس گردد، يَ انفاق و بخشش كنى، و بیش از این مقدار از مال و ملك دنیا نتوانى تصرف كنى. و هر گونه تصرفى كه در مال دنیا مىكنى، اگر براى خدا و در راه خدا و به نیت خي باشد، در نتیجه اجر و ثواب آن را خواهى دید. و اگر به نیت شر و فساد و روى هوسرانى و لَو باشد؛ باز به جزاى بد و عقاب آن خواهى رسید. پس خوب متوجه باش كه اموال دیگران محبوبتُ نباشد براى تو از مال خودت، یعنى براى حفظ و نگهدارى حقیقى مال خود مراقبتكن چنان كه در نگهدارى اموال دیگران مراقب هستى، و هنگامى مال خود را حفظ خواهى كرد كه: طورى رفتار كنى كه پس از مرگ از آن مال بهرهمند گردى. امي المؤمنین فرموده است: آنچه از مال دنیا در راه خي و براى خدا مصرف كرده، و پیش از خود براى آخرت ذخيه كردى، براى تو باقى خواهد ماند، و آنچه را كه نگه داشته و براى پس از خود باقى گذاردى، براى وارثان تو نگهدارى شده و مخصوص آنان خواهد بود. و آنچه در ايَم زندگى نزد تو و به دست تو مىباشد از اموال منقول و غي منقول، نفعى به حال تو نخواهد داشت، مگر آنكه از جهت این دارايى و ثروت ظاهرى حالت غرور وخود بینى پیدا كنى. پس تا كى و چقدر براى دنیا كوشش و سعى مىكنى؟ و چقدر دنیا را براى خود مىخوانى؟ آيَ مىخواهى كه خود را فقي و نیازمند كرده، و دیگران را با اموال خود مالدار كنى؟ شرح: تحصیل مال دنیا و استفاده از امور و متاع دنیوى اگر براى خدا و به نیت پاك و صحیح شد؛ خود آن از عبادات و طاعات محسوب مىشود، و از عنوان اشتغال دنیوى بيون است. و در صورتى كه روى نیت فاسد و به اغراض نامشروع صورتگيد، آن هم نامطلوب و محرم خواهد بود. و اگر به قصد تنها استفاده از متاع دنیا و علاقه به دنیا باشد، در این صورت است كه سه مرحله براى آن تصور مىشود. مرحله زندگى دنیوى: یعنى آن مقدار از مال و ملك و وسائلى كه مورد استفاده قرار گرفته، و در طول زندگى در این دنیا لازم مىشود. مرحله مصارف براى آخرت: یعنى اموالَ كه براى خدا و در راههاى خي خرج شده، و توشه زندگى اخروى مىشود. مرحله اموال باقیمانده: یعنى اموالَ كه پس از سپرى شدن این زندگى براى باقیماندگان باقى مىماند و باید متوجه شد كه مال و ملك و همه موجودات از خداوند متعال و مخصوص او مىباشد، و هر مقدارى كه در تصرف و اختیار ما قرار گرفته، و به صورت مال و ملك ما گشت، مىباید تا مىتوانیم براى زندگى دنیوى و اخروى خودمان از آن استفاده كرده، و بدون عوض و بىنتیجه از دست خود بيون نكنیم. مىتوان از مال كسب آخرت/هم شود حاصل بدان صد معصیت؛ مال تخمست و به هر شوره منه/تیغ را در دست هر رهزن مده؛ مال دنیا چیست آلات غزا/تا نسازى آلت نفس و هوى؛ خرج اگر كردى پى فسق و فجور/نیست حاصل جز عذاب اندر قبور؛ ور كنى آن صرف در راه خدا/مىتوانى يَفتن راه هدا؛ آب در كشتى هلاك كشتى است/لیك اندر زیر كشتى پشتى است. (امام جعفر بن محمد ،مصباح الشریعة، صص. )85-81

3 درس 93فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 27شهر شعبان المعظم .1447