فقه الروابط 88

1شنبه 19-1404/11/19شعبان 8-1447فوریه -2026فقه معاصر- فقه الاداره- فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی)-فقه روابط انسانی سازمانی – نقشه راه امام صادق ع در مصباح الشریعه – روابط اربعه – درس -88رابطه مدیر با خلق – اصول سبعه –1اصل سوم – التواضع -4باب تواضع در مصباح الشریعه3 مسئلهی :88حقيقت تواضع اين است كه مدير و کارمند از جهت جلال و عظمت پروردگار متعال و در مقابل عزت و بزرگوارى او بايد پيوسته خود را حقير و ضعيف ديده و فروتنى كند و هيچگونه رفتار سازمانی نيستكه مورد قبول و رضاى پروردگار متعال قرار گيرد، مگر آنكه به صورت تواضع و شكستهدلى و ذلت نفس انجام بگيرد و چنین رفتاری درجهی انگيزش کارکنان تحت امر و همکار را بالا میبرد

تواضع در برابر خلق سازمانی از وظائف مبنایی مدیران است. از سه نوبت قبل حقیقت تواضع را در مصباح الشریعة از امام صادق که نقشهی راه روابط انسانی را ترسیم فرمود در حدیثی معتبر آغاز کردی. دو فتوا هم داده شد. حال بخش دوم آن را ادامه میدهیم:2

قَاَل ال َّصاِد ُق : َ .1و أَ ْصلُ التََّوا ُضِع ِم ْن إِ ْجَلَِل ا َّللَِّ َو َهیْبَتِِه َو عَظََمتِِه َو لَیْ َس َِّللَِّ عِبَاَدةٌ یَْر َضاَها َو یَْقبَلَُها إَِّلا َو َباُبَُا التََّوا ُض ُع؛

َ .2و َلا یَْعِر ُف َما ِفِ َمْعَنَ َحِقیَقِة التََّوا ُضِع إَِّلا الُْمَقَّربُوَن ِم ْن عِبَاِدهِ الُْمتَّ ِصلُوَن بَِو ْح َدانِیَّتِِه قَاَل ا َّللَُّ  ِ ن حْ م َّ لر َو ِعبا ُد ا َ ن و ُ ش َ م ِذي َن يَ َّ ل ا ًما وا َسلا ُ ل َ َعَل ا م َلْ مر ِض َه مون ًا َو ِإذا خا َط َب ُه ُما ملجا ِه ُلو َن قا ؛

َ .3و قَْد أََمَر ا َّللَُّ تَعَاَلَ أَعََّز َخلِْقِه َو َسیَِد بَِریَّتِِه ُمََُّمداً ِبالتََّوا ُضِع فََقاَل ا َّت َب َع َك ِم َن ا ملِ ُ مؤ ِم ِن َي َ ِ ن ِ لِ َو ا مخ ِف مض َجنا َح َك ؛

َ .4و التََّوا ُض ُع َمْزَرعَةُ ا ْلُْ ُشوِع َو ا ْلُْ ُضوِع َو ا ْلَْ ْشیَِة َو ا ْلَْیَاِء َو إَِّنََُّّن َلا یَتَبَََّّيَّ إَِّلا ِمنْ َها؛

َ .5و َلا یَ ْسلَُم ال َّشَر ُف التَّاُّم ا ْلَِْقیِق ُّي إَِّلا لِلْ ُمتََوا ِضِع ِفِ ذَا ِت ا َّللَِّ تَعَاَلَ؛3

1 قَاَل ال َّصاِد ُق ع أُ ُصوُل الُْمعَاَمَلَ ِت تََق ُع عَلَى أَْربَعَِة أَْو ُجٍه ُمعَاَملَةُ ا َّللَِّ َو ُمعَاَملَةُ النَّْف ِس َو ُمعَاَملَةُ ا ْلَْلِْق َو ُمعَاَملَةُ ال ُّدنْیَا َو ُك ُّل َو ْجٍه ِمنَْها ُمنَْق ِسٌم عَلَى َسبْعَِة أَْرَكا ٍن أََّما أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا َّللَِّ تَعَاَلَ فَ َسبْعَةُ أَ ْشیَاءَ أََداءُ َحِقِه َو ِحْف ُظ َح ِدهِ َو ُش ْكُر عَطَائِِه َو الِر َضا بَِق َضائِِه َو ال َّصْبرُ عَلَى بََلَئِِه َو تَْع ِظی ُم ُحْرَمتِِه َو ال َّشْو ُق إِلَیِْهَو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة النَّْف ِس َسبْعَةٌ ا ْلَْْو ُف َو ا ْلَْه ُد َو َحَْلُ اْلَْذَى َو الِرَيَ َضةُ َو طَلَ ُب ال ِص ْد ِق َو اِْلْ ْخَلَ ُص َو إِ ْخَرا ُجَها ِم ْن َمُْبُوِبَُا َو َربْطَُها ِفِ الَْفْقِر َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا ْلَْلِْق َسبْعَةٌ ا ْلِْلُْم َو الْعَْفُو َو التََّوا ُض ُع َو ال َّس َخاءُ َو ال َّشَفَقةُ َو النُّ ْص ُح َو الْعَ ْدُل َو اِْلْنْ َصا ُف َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ال ُّدنْیَا َسبْعَةٌ الِر َضا ِبال ُّدوِن َو اِْلْیثَاُر ِبالَْمْو ُجوِد َو تَْرُك طَلَ ِب الَْمْفُقوِد َو بُغْ ُض الْ َكثَْرةِ َو ا ْختِیَاُر الُّزْه ِد َو َمْعِرفَةُ آفَاِتَِا َو َرفْ ُض َشَهَواِتَِا َم َع َرفْ ِض الِرَئَ َسِة فَإِذَا َح َصلَ ْت َه ِذهِ ا ْلِْ َصاُل ِفِ نَْف ٍس َوا ِح َدةٍ فَ ُهَو ِم ْن َخا َّصِة ا َّللَِّ َو عِبَاِدهِ الُْمَقَّربِ َيَّ َو أَْولِیَائِِه َحقا. (امام جعفر بن مُمد ،مصباح الشریعة، ص. )5

2امام جعفر بن مُمد ،مصباح الشریعة، ص. .72 3همان. الباب الثامن و الْمسون فِ التواضع: قال الصادق :التواضع أصل كل شرف نفیس و مرتبة رفیعة، و لو كان للتواضع لغة یفهمها الْلق لنطق عن حقایق ما فِ مخفیات العواقب. و التواضع ما یكون َّللَّ و فِ ا َّللَّ، و ما سواه فكبر (مكر)، و من تواضع َّللَّ شرفه ا َّللَّ على كثير من عباده (سئل بعضهم عن التواضع؟ قال هو أن يخضع للحق و ینقاد له و لو سمعه من صبى، و كثير من انواع الكبر يمنع من استفادة العلم و قبوله و الانقیاد له، و فیه وردت الآيَت التى فیها ذم المتكبرین) و لاهل التواضع سیماء یعرفها أهل السموات (السماء) من الملَئكة و أهل الارض من العارفيَّ. قال ا َّللَّ تعالَ: َو َ َعَل ا م َلْ معرا ِف ِرجا ٌل َي مع ِر ُفو َن ُك الا ِب ِسيما ُ مه. و قال ایضا: من یرتد منكم عن دینه فسوف يأتى ا َّللَّ بقوم يحبهم و يحبونه أذلة على المؤمنيَّ أعزة على الكافرین. و قال ایضا: ان أكرمكم عند ا َّللَّ أتقیكم. و قال: فلَ تزكوا انفسكم. (باب پنجاه و هشتم در تواضع) حضرت صادق فرموده است: تواضع و فروتنَ اساس هر گونه شرافت عظیم و مرتبه بلندى است، و اگر براى تواضع زبان و لغتى بود هرآینه خبر مىداد ما را از حقایق پوشیده و اسرار نَّان و نتائجى را كه براى آن هست. و تواضع چیزى است كه براى خدا و در راه خدا باشد، و اگر نه، آن مكر و تكبر است، اگر چه به صورت تواضع باشد. و چون تواضع براى خدا شد؛ خداوند متعال او را عزت و بزرگى داده، و شرافت بر دیگران پیدا مىكند. بعضى از علماء را از حقیقت تواضع پرسیدند؟ جواب داد كه: تواضع اینست كه در مقابل حق مطیع و خاضع گردد، اگر چه طرف یك فرد پست و يَ بچهاى باشد. و تكبر در بسیارى از موارد مانع از آموختن علوم و استفاده از اهل علم و معرفت شده، و از خضوع و فروتنَ در مقابل حق و علم و از قبول آن نَّى مى ِ كند. و دربارهی فروتنَ آيَتى نازل شده است كه در ضمن آنها به مذمت و نكوهش تكبر اشاره فرموده است. و براى اشخاص متواضع چهرههاى مخصوصى است كه ملَئكهی آسمان و اهل معرفت از اهل زميَّ آنان را مىشناسند. خداوند متعال مىفرماید: در مقامات بلند و بالا مردانى هستند كه هر كسى را از چهره و سیماى او مىشناسند، و خصوصیات روحى او را تشخیص مىدهند. و باز فرموده است: هر گاه شما از دین مقدس الهى منصرف و مرتد گردید، خواهد آورد خداوند متعال جمعى را كه دوست مىدارد آنان را و آنان نیز خدا را دوست مىدارند و آنان در مقابل مؤمنيَّ متواضع و پست بوده و در مقابل كفار

تفقه: تواضع از وظائف مدیران و کارکنان سازمان است، لْطلَق قوله تعالی: «فاخ َفض جناحك…» که ریشه در عبودیت دارد که جنس آن تذلیل و خضوع و خشوع است. این عبودیت به ربوبیت و مدیریت خداگونه منتهی میشود، لقوله « العبودیة جوهرةکنهها الربوبیة»کما مر، یعنی مدیر متواضع لله و فی الله در رفتار سازمانی دارای قدرت مدیریت بالایی از جنس مدیریت خدایی خواهد شد. عقل سازمانی از مسير تواضع ناشی از عبودیت به کسب این قدرت حکم میکند، فافهم و تدبر.

فتحصلکه حقیقت تواضع این است كه مدیر و کارمند از جهت جلَل و عظمت پروردگار متعال و در مقابل عزت و بزرگوارى او باید پیوسته خود را حقير و ضعیف دیده و فروتنَ كند و هیچگونه رفتار سازمانی نیست كه مورد

عزیز و بزرگوارند. و فرمود: گرامىترین شماها نزد پروردگار متعال كسى است كه پرهیزكارتر باشد. و فرمود خودتان را با تزكیه و تقدیس و ترفیع مقام معرفى نكنید. شرح: هنگامى كه انسان متوجه به الوهیت و عظمت و جلَل پروردگار متعال گشته، و عبودیت و ذلت و عجز و حقارت خود را دید، قهراً در همه حال و در هر مقام خود را كوچك و مُدود و فقير دانسته، و ذاتاً و وجداناً از خودبینَ و خودستايى دورى خواهد كرد، و این معنَ را تواضع َّللَّگویند. و چون تواضع در مواردى صورتگيردكه در راه خدا است و منتهى به خدا مىشود؛ آن را تواضع فِ ا َّللَّ گویند. و در صورتى كه فروتنَ روى اغراض دنیوى و مقاصد مادى صورت گيرد، مانند تواضع براى جلب نفوس و اظهار قدس و تقوى و ايجاد مُبت و به دست آوردن مال و عنوان و اعمال نظرهاى شخصى و امثال اینها؛ برگشت آن به خودپسندى و خودستايى و خودخواهى بوده، و حیله و مكرى نیز به تكبر اضافه خواهد شد. در شاهراه جاه و بزرگى خطر بسى است/آن به كزین گریوه سبكبار بگذرى؛ آن كس كه او فتاد خدایش گرفت دست/گو بر تو باد تا غم افتادگان خورى؛ در كوى عشق شوكت شاهى نمىخرند/اقرار بندگى كن و اظهار چاكرى. قال رسول ا َّللَّ :ان ا َّللَّ أوحى الَ أن تواضعوا حتى لا یفخر أحد على أحد و لا یبغى أحد على أحد، و ما تواضع أحد َّللَّ الا رفعه ا َّللَّ. و كان رسول ا َّللَّ اذا مر على الصبیان فیسلم علیهم لكمال تواضعه) و اصل التواضع من اجلَل (جلَل) ا َّللَّ تعالَ و هیبته و عظمته و لیس َّللَّ عبادة یقبلها و یرضاها الا و بابُا التواضع، و لا یعرف ما فِ (فِ معنَ) حقیقة التواضع الا المقربون من عباده المتصلون بوحدانیته. قال ا َّللَّ تعالَ: و عباد الرحْن الذين يَشون عَل الارض هونا و اذا خاطبهمالجاهلون قالوا سلاماو قد أمر ا َّللَّ أعز خلقه و سید بریته مُمدا بالتواضع، فقال :و اخفض جناحك لِن اتبعك من الِؤمني. و التواضع مزرعة الْشوع و الْضوع و الْشیة و الْیاء و انَّن لا تتبيَّ (ینبتن) الا منها (منها و فیها) و لا یسلم الشرف التام الْقیقى الا بالتواضع (للمتواضع) فِ ذات ا َّللَّ تعالَ. رسول اكرم فرموده است: خداوند متعال وحى كرده است مرا كه تواضع كنید تا فخر و مباهات ننماید یكى از شماها بر دیگرى و ظلم و تعدى نكند كسى بر فرد دیگر، و فروتنَ نمىكند شخصى براى خدا و در راه او مگر آنكه خداوند متعال او را عزت و بلندى مقام مىدهد. و رسول اكرم هر گاه در عبور خود به بچهاى بر مىخورد، او را سلَم مىداد، از جهت نَّایت تواضع آن حضرت. و حقیقت تواضع این است كه: انسان از جهت جلَل و عظمت پروردگار متعال و در مقابل عزت و بزرگوارى او پیوسته خود را حقير و ضعیف دیده و فروتنَ كند. و هیچگونه عبادت و طاعتى نیست كه مورد قبول و رضاى پروردگار متعال قرار گيرد؛ مگر آنكه به صورت تواضع و شكسته دلَ و ذلت نفس انجام بگيرد. و از حقیقت تواضع و از نتائج دقیق آن آگاه نمىشود، مگر كسانى كه از بندگان مقرب و خاص خدا و از موحدین حقیقى و كامل باشند. و خداوند متعال مىفرماید: و بندگان مخصوص من كه مورد عنایت و رحَت من قرار مىگيرند، افرادى هستند كه با كمال فروتنَ و افتادگى راه مىروند، و چون مردم نادان و خود پسند آنان را خطاب كرده و با آنان سخن گویند؛ با نَّایت نرمى و تواضع و سلَمتى نفس و طهارت قلب جواب مىدهند. و خداوند متعال امر فرموده است گرامىترین بنده و عزیزترین فرد خلق خود رسول اكرم را به موضوع تواضع، و فرموده است كه: در مقابل بندگان مؤمن فروتنَ و نرمى را شیوه خود قرار بده، و با كمال مهربانى و صفا با آنان رفتار بكن. و تواضع مُل كشت كردن و روییدن خشوع و خضوع و خشیت و حیاء است، و آنها آشكار نمىشوند و ظهور نمىكنند مگر از همان مُل تواضع. و شرافت به معنَ حقیقى و تمام نیز حاصل نمىشود مگر با تواضع در مقابل پروردگار متعال. شرح: روح طاعت و عبادت عبودیت و بندگى است، و روح عبودیت خضوع و فروتنَ است، و روح فروتنَ ذلت و حقارت نفس در مقابل عزت و عظمت و كبريَئى پروردگار متعال است، و نتیجهی ذلت نفس و خضوع كمال عزت و بُاء و نور و انشراح صدر است. و پس حقیقت عزت و علو مقام و رفعت درجه حاصل نمىشود مگر در اثر تواضع و فروتنَ و عبودیت، اینست كه خداوند متعال مىفرماید: َو ِ َّ ِلِلّ ا مل ِع َّز ُة َو ِل َر ُسو ِل ِه َو ِ ملِ ُم مؤ ِم ِن َي َو ل ِك َّن ا ملِ ُنا ِف ِق َي لا َي مع َل ُمو َن. و مردم مادى و دنیاپرست تصور مىكنند كه: عزت و بزرگوارى در اثر مالدارى و ثروت و خودنمايى و خودپسندى و تكبر حاصل مىشود، و غفلت دارند كه دنیا و مال و اعتبارات ظاهرى مادى در معرض زوال و تغير و تبدل بوده، و موقتى و چند روزى و صورى است، و گذشته از این، موجب بىنیازى نفس و غناى قلب نبوده، و فكر و نظر و تمایلَت انسان را تأميَّ نمىكند، و بلكه بر نیاز و فقر و گرفتارى و احتیاج آدمى مىافزاید. (امام جعفر بن مُمد ،مصباح الشریعة، ترجمهی مصطفوى، صص. )244-241

قبول و رضاى پروردگار متعال قرار گيرد، مگر آنکه به صورت تواضع و شكستهدلَ و ذلت نفس انجام بگيرد و چنيَّ رفتاری درجهی انگیزش کارکنان تحت امر و همکار را بالا میبرد.4

4 درس 88فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 19شهر شعبان المعظم .1447