فقه الروابط 87

4شنبه 15-1404/11/15شعبان 4-1447فوریه -2026فقه معاصر- فقه الاداره- فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی)-فقه روابط انسانی سازمانی – نقشه راه امام صادق ع در مصباح الشریعه – روابط اربعه – درس -87رابطه مدیر با خلق – اصول سبعه –1اصل سوم – التواضع -4باب تواضع در مصباح الشریعه مسئلهی :87و تواضع چيزى است كه براى خدا و در راه خدا باشد، و اگر نه آن مكر و تكبر است، اگرچه به صورت تواضع باشد و چون تواضع مدیر براى خدا شد، خداوند متعال او را عزت و بزرگى در سازمان داده و شرافت بر دیگران پيدا مىكند و اثربخشی تواضع این است که در مقابل حق مطيع و خاضع گردد، اگرچه ذیحق یكکارمند دونپایه و يا بچهاى باشد

 

تواضع در برابر خلق سازمانی از وظائف مبنایی مدیران است. از نوبت قبل حقیقت تواضع را در مصباح الشریعة از امام صادق که نقشهی راه روابط انسانی را در حدیثی معتبر ترسیم فرمود آغاز کردی. یک فتوا هم داده شد. حال بخش اول آن را ادامه میدهیم: الباب الثاني و الثلاثون في التواضع2

 

قَاَل ال َّصاِد ُق : الف)

 

-1التََّوا ُض ُع أَ ْصلُ ُكِل َشَر ٍف نَِفی ٍس َو َمْرتَبٍَة َرفِیعٍَة؛

 

َ -2و لَْو َكا َن لِلتََّوا ُضِع لُغَةٌ یَْفَه ُمَها ا ْلَْلْ ُق لَنَطَ َق عَ ْن َحَقائِِق َما ِفي َمَِْفیَّا ِت الْعََواقِ ِب؛

 

َ -3و التََّوا ُض ُع َما یَ ُكوُن َِّلِلِّ َو ِفي ا َّلِلِّ َو َما ِسَواهُ َم ْكٌر؛3

 

َ -4و َم ْن تََوا َض َع َِّلِلِّ َشَّرفَهُ ا َّلِلُّ عَلَى َكثِ ٍير ِم ْن عِبَاِدهِ؛

 

ُ -5سئِ َل بَْع ُضُهْم عَ ِن التََّوا ُضِع قَاَل ُهَو أَ ْن َيَْ َض َع لِلْ َحِق َو یَنَْقاَد لَهُ َو لَْو َِسَعَهُ ِم ْن َصٍِب َو َكثِيرٌ ِم ْن أَنَْواِع الْكِِْبر َيَْنَ ُع

 

ِْْلعل ِم ِن ا ْستَِفاَدةِ ا ِم َو قَبُولِِه َو اِلانِْقیَاِد لَهُ َو فِیِه َوَرَد ِت اْلَْيَ ُت الَِّتِ فِیَها ذَُّم الُْمتَ َكِِبری َن؛

 

1قَاَل ال َّصاِد ُق أُ ُصوُل الُْمعَاَمَلا ِت تََق ُع عَلَى أَْربَعَِة أَْو ُجٍه ُمعَاَملَةُ ا َّلِلِّ َو ُمعَاَملَةُ النَّْف ِس َو ُمعَاَملَةُ ا ْلَْلِْق َو ُمعَاَملَةُ ال ُّدنْیَا َو ُك ُّل َو ْجٍه ِمنَْها ُمنَْق ِسٌم عَلَى َسبْعَِة أَْرَكا ٍن أََّما أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا َّلِلِّ تَعَاَل فَ َسبْعَةُ أَ ْشیَاءَ أََداءُ َحِقِه َو ِحْف ُظ َح ِدهِ َو ُش ْكُر عَطَائِِه َو الِر َضا بَِق َضائِِه َو ال َّصْبرُ عَلَى بََلائِِه َو تَْع ِظی ُم ُحْرَمتِِه َو ال َّشْو ُق إِلَیِْهَو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة النَّْف ِس َسبْعَةٌ ا ْلَْْو ُف َو ا ْلَْْه ُد َو َحَْلُ اْلَذَى َو الِرَيَ َضةُ َو طَلَ ُب ال ِص ْد ِق َو اِْلْ ْخَلا ُص َو إِ ْخَرا ُجَها ِم ْن َمَْبُوِبَِا َو َربْطَُها ِفي الَْفْقِر َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا ْلَْلِْق َسبْعَةٌ ا ْلِْلُْم َو الْعَْفُو َو التََّوا ُض ُع َو ال َّس َخاءُ َو ال َّشَفَقةُ َو النُّ ْص ُح َو الْعَ ْدُل َو اِْلْنْ َصا ُف َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ال ُّدنْیَا َسبْعَةٌ الِر َضا ِبال ُّدوِن َو اِْلْیثَاُر ِبالَْمْو ُجوِد َو تَْرُك طَلَ ِب الَْمْفُقوِد َو بُغْ ُض الْ َكثَْرةِ َو ا ْختِیَاُر الُّزْه ِد َو َمْعِرفَةُ آفَاِتَِا َو َرفْ ُض َشَهَواِتَِا َم َع َرفْ ِض الِرَئَ َسِة فَإِذَا َح َصلَ ْت َه ِذهِ ا ْلِْ َصاُل ِفي نَْف ٍس َوا ِح َدةٍ فَ ُهَو ِم ْن َخا َّصِة ا َّلِلِّ َو عِبَاِدهِ الُْمَقَّربِ َين َو أَْولِیَائِِه َحقا. (امام جعفر بن مَمد، مصباح الشریعة، ص. )5

 

2امام جعفر بن مَمد ،مصباح الشریعة، ص. ( 72الباب الثاني و الثلاثون في التواضع) 3مکر معادل نيرنگ و فریب در فارسی میباشد و به معنای تدبير برای ضرر رساندن میباشد و در اصطلاح به معنای پیدا کردن راههایی پنهان برای اذیت رساندن به مردمان است. مکر در لغت به معنای تدبير برای ضرر رساندن يَ حیلهگری در نهان آمده؛ یعنی منصرف کردن غير از تصمیم خودش به وسیلهی نيرنگ (لسان العرب.) مكر. اللَّیْ ُث: المَْكُر ا ْحتِيَال ِفي ُخفیة، قَاَل: َوَِسَْعنَا أَن الكید في الْروف َحَلاٌل، َوالَْم ْكُر ِفي ُكِل َحَلاٍل َحَراٌم. قَاَل ا َّلِلُّ تَعَاَل: َو َم َك ُروا َم ْكر ًا َو َم َك ْرنا َم ْكر ًا َو ُ ْهُ َلَ َي ْش ُع ُرو َن. قَاَل أَهل الْعِلِْم بالتأْویل: المَْكُر ِم َن ا َّلِلِّ تَعَاَل َجَزاءٌ ُسَي ِبا ْسِم َم ْكِر المُجاَزى َك َما قَاَل تَعَاَل: َو َجزاءُ َسیِئٍَة َسیِئَةٌ ِمثْلُها، فَالثَّانِیَةُ لَیْ َس ْت بِ َسیِئٍَة ِفي ا ْلَِْقیَقِة َولَكِنَّ َها ُِسَیَ ْت َسیِئَةً ِلاْزِدَوا ِج الْ َكَلاِم، َوَك َذلِ َك قَْولُهُ تَعَاَل: فََم ِن ا ْعتَدى عَلَیْ ُكْم فَا ْعتَُدوا عَلَیِْه، فالَول ظُلٌْم َوالثَّاِني لَیْ َس بِظُلٍْم َولَكِنَّهُ ُِسَ َي ِبا ْسِم ال َّذنْ ِب لیُعلم أَنه عِقاب عَلَیِْه وجزاءٌ بِِه، َوَيَِْري َمََْرى َه َذا الَْقْوَل قَْولُهُ تَعَاَل: ُيخا ِد ُعو َن ا ه َللَّ َو ُه َو خا ِد ُع ُه ْم ِ ْ ، ِبِه ُئ ِ ز ْ ه َ ت ْ س َ ي ه ُ واللَّ ِمَِّا َجاءَ ِفيكِتَا ِب ا َّلِلِّ .ابْ ُن ِسی َدْه: المَْكُر الَِْدیعَة َواِلا ْحتِیَاُل، َم َكَر َيَْ ُكُر َم ْكراً وَم َكَر بِِه. َوِفي َح ِدی ِث ال ُّدعَاِء: اللَُّهَّم اْم ُكْر ِلِ َوَلا َتَْ ُكْر ِب. معادل «مکر» در زبان فارسی فریب، نيرگ و… است. مکر در اصطلاح علم اخلاق به معنای جستن راههای پنهان برای اذیت رساندن به مردمان است؛ لذا رذیلهای از رذائل قوهی عاقله است و جزء مهلکات بزرگ و زشتترین رذائل به حساب میآید که گناه شدید و بزرگی به شمار میرود. مکر، رفتاری ناپسند است که خداوند مکاران را به شدت توبیخ نموده و در قرآن مَازاتی را برای آنها رقم زده که این مَازات نشان از ریشه داشتن این رفتار در اختیار و صفات روانی انسان دارد. « َو ِإ َذا َأ َذ ْق َنا ال هنا َس َر ْ َح ًة ِّمن َب ْع ِد َض هرا َء َ نا ِ ت َءا َیا ِ فی ٌ ر َم هس ْتهم ِإ َذا َ ُلَم هم ْك » (یونس: .)21هنگامی که به مردم، پس از ناراحتی که به آنها رسیده است، رحَتی بچشانیم، در آيَت ما نيرنگ میکنند.»

 

َ -6و ِلَْهِل التََّوا ُضِع ِسی َماءُ یَْعِرفَُها أَْهلُ ال َّس َماَوا ِت ِم َن الَْمَلائِ َكِة َو أَْهلُ اْلَْر ِض ِم َن الْعَاِرفِ َين قَاَل ا َّلِلُّ تَعَاَل َو عَلَى

 

اْلَ ْعرا ِف ِرجاٌل یَْعِرفُوَن ُكالا بِ ِسیماُهْم َو قَاَل تَعَاَل أَیْضاً َم ْن یَْرتََّد ِمنْ ُكْم عَ ْن ِدینِِه فَ َسْو َف َيَِْتِ ا َّلِلُّ بَِقْوٍم ُِيُبُُّهْم َو ُِيُبُّونَهُ أَِذلٍَّة عَلَى الُْمْؤِمنِ َين أَعَِّزةٍ عَلَى الْكافِِری َن َو قَاَل تَعَاَل أَیْضاً إِ َّن أَ ْكَرَم ُكْم عِنْ َد ا َّلِلِّ أَتْقا ُكْم َو قَاَل تَعَاَل فَلا تَُزُّكوا أَنُْف َس ُكْم؛

 

ب)

 

َ .1و أَ ْصلُ التََّوا ُضِع ِم ْن إِ ْجَلاِل ا َّلِلِّ َو َهیْبَتِِه َو عَظََمتِِه َو لَیْ َس َِّلِلِّ عََّز َو َج َّل عِبَاَدةٌ یَْر َضاَها َو یَْقبَلَُها إَِّلا َو َباُبَِا

 

التََّوا ُض ُع؛ َ .2و َلا یَْعِر ُف َما ِفي َمْعَنَ َحِقیَقِة التََّوا ُضِع إَِّلا الُْمَقَّربُوَن ِم ْن عِبَاِدهِ الُْمتَّ ِصلُوَن بَِو ْح َدانِیَّتِِه قَاَل ا َّلِلُّ َ و عِباُد الَّرْحَ ِن

 

َون

 

الَِّذی َن َيَْ ُش عَلَى اْلَْر ِض َهْوناً َو إِذا خاطَبَُهُم ا ْلْاِهلُوَن قالُوا َسلاماً؛

 

َ .3و قَْد أََمَر ا َّلِلُّ تَعَاَل أَعََّز َخلِْقِه َو َسیَِد بَِریَّتِِه ُمَََّمداً ِبالتََّوا ُضِع فََقاَل عََّز َو َج َّل- َو ا ْخِف ْض َجنا َح َك لَِم ِن اتَّبَعَ َك

 

ِم َن الُْمْؤِمنِ َين؛

 

َ .4و التََّوا ُض ُع َمْزَرعَةُ ا ْلُْ ُشوِع َو ا ْلُْ ُضوِع َو ا ْلَْ ْشیَِة َو ا ْلَْیَاِء َو إَِّنهَُّن َلا یَتَبَََّّين إَِّلا ِمنَْها؛

 

َ .5و َلا یَ ْسلَُم ال َّشَر ُف التَّاُّم ا ْلَِْقیِق ُّي إَِّلا لِلْ ُمتََوا ِضِع ِفي ذَا ِت ا َّلِلِّ تَعَاَل؛4

 

4الباب الثامن و الْمسون في التواضع: قال الصادق :التواضع أصل كل شرف نفیس و مرتبة رفیعة، و لو كان للتواضع لغة یفهمها الْلق لنطق عن حقایق ما في مَفیات العواقب. و التواضع ما یكون َّلِلّ و في ا َّلِلّ، و ما سواه فكبر (مكر)، و من تواضع َّلِلّ شرفه ا َّلِلّ على كثير من عباده (سئل بعضهم عن التواضع؟ قال هو أن يَضع للحق و ینقاد له و لو سَعه من صبى، و كثير من انواع الكبر يَنع من استفادة العلم و قبوله و الانقیاد له، و فیه وردت الْيَت التى فیها ذم المتكبرین) و لاهل التواضع سیماء یعرفها أهل السموات (السماء) من الملائكة و أهل الارض من العارفين. قال ا َّلِلّ تعال: َو َ َعَل ا ْ َلْ ْعرا ِف ِرجا ٌل َی ْع ِر ُفو َن ُك الًّ ِب ِسيما ُ ْهُ. و قال ایضا: من یرتد منكم عن دینه فسوف یأتى ا هللَّ بقوم يحبهم و يحبونه أذلة عَل المؤمنين أعزة عَل الكافرین. و قال ایضا: ان أكرمكم عند ا هللَّ أتقيكم. و قال: فلًّ تزكوا انفسكم. (باب پنجاه و هشتم در تواضع) حضرت صادق فرموده است: تواضع و فروتنَ اساس هر گونه شرافت عظیم و مرتبه بلندى است، و اگر براى تواضع زبان و لغتى بود هر آینهخبر مىداد ما را از حقایق پوشیده و اسرار نهان و نتائجى را كه براى آن هست. و تواضع چیزى است كه براى خدا و در راه خدا باشد، و اگر نه، آن مكر و تكبر است، اگر چه به صورت تواضع باشد. و چون تواضع براى خدا شد؛ خداوند متعال او را عزت و بزرگى داده، و شرافت بر دیگران پیدا مىكند. بعضى از علماء را از حقیقت تواضع پرسیدند؟ جواب داد كه: تواضع این است كه در مقابل حق مطیع و خاضع گردد، اگرچه طرف یك فرد پست و يَ بچهاى باشد. و تكبر در بسیارى از موارد مانع از آموختن علوم و استفاده از اهل علم و معرفت شده، و از خضوع و فروتنَ در مقابل حق و علم و از قبول آن نهى مىكند. و دربارهی فروتنَ آيَتى نازل شده است كه در ضمن آنها به مذمت و نكوهش تكبر اشاره فرموده است. و براى اشخاص متواضع چهرههاى مَصوصى است كه؛ ملائكه آسَان و اهل معرفت از اهل زمين آنان را مىشناسند. خداوند متعال مىفرماید: در مقامات بلند و بالا مردانى هستند كه هر كسى را از چهره و سیماى او مىشناسند، و خصوصیات روحى او را تشخیص مىدهند. و باز فرموده است: هرگاه شما از دین مقدس الهى منصرف و مرتد گردید، خواهد آورد خداوند متعال جمعى را كه دوست مىدارد آنان را و آنان نیز خدا را دوست مىدارند و آنان در مقابل مؤمنين متواضع و پست بوده و در مقابل كفار عزیز و بزرگوارند. و فرمود: گرامىترین شماها نزد پروردگار متعال كسى است كه پرهیزكارتر باشد. و فرمود خودتان را با تزكیه و تقدیس و ترفیع مقام معرفى نكنید. شرح: هنگامىكه انسان متوجه به الوهیت و عظمت و جلال پروردگار متعالگشته، و عبودیت و ذلت و عجز و حقارت خود را دید، قهراً در همه حال و در هر مقام خود را كوچك و مَدود و فقير دانسته، و ذاتاً و وجداناً از خودبینَ و خودستايى دورى خواهد كرد، و این معنَ را تواضع َّلِلّگویند. و چون تواضع در مواردى صورتگيردكه در راه خدا است و منتهى به خدا مىشود؛ آن را تواضع في ا َّلِلّگویند. و در صورتى كه فروتنَ روى اغراض دنیوى و مقاصد مادى صورت گيرد، مانند تواضع براى جلب نفوس و اظهار قدس و تقوى و ايَاد مَبت و به دست آوردن مال و عنوان و اعمال نظرهاى شخصى و امثال اینها؛ برگشت آن به خود- پسندى و خودستايى و خود خواهى بوده، و حیله و مكرى نیز به تكبر اضافه خواهد شد. در شاهراه جاه و بزرگى خطر بسى است/آن به كزین گریوه سبكبار بگذرى؛ آن كس كه او فتاد خدایش گرفت دست/گو بر تو باد تا غم افتادگان خورى؛ در كوى عشق شوكت شاهى نمىخرند/اقرار بندگى كن و اظهار چاكرى. قال رسول ا َّلِلّ :ان ا َّلِلّ أوحى ال أن تواضعوا حتى لا یفخر أحد على أحد و لا یبغى أحد على أحد، و ما تواضع أحد َّلِلّ الا رفعه ا َّلِلّ. وكان رسول ا َّلِلّ اذا مر على الصبیان فیسلم علیهم لكمال تواضعه) و اصل التواضع من اجلال (جلال) ا َّلِلّ تعال و هیبته و عظمته و لیس َّلِلّ عز و جل عبادة یقبلها و یرضاها الا و بابِا التواضع، و لا یعرف ما في (في معنَ) حقیقة التواضع الا المقربون من عباده المتصلون بوحدانیته. قال ا َّلِلّ تعال: و عباد الرحَن الذین يَشون على الارض هونا و اذا خاطبهم الْاهلون قالوا سلاما و قد أمر ا َّلِلّ أعز خلقه و سید بریته مَمدا بالتواضع، فقال :و اخفض جناحك لمن اتبعك من المؤمنين. و التواضع مزرعة الْشوع و الْضوع و الْشیة و الْیاء و انهن لا تتبين (ینبتن) الا منها (منها و فیها) و لا یسلم الشرف التام الْقیقى الا بالتواضع (للمتواضع) في ذات ا َّلِلّ تعال. رسول اكرم (ص) فرموده است: خداوند متعال وحى كرده است مرا

 

َ .6و التََّوا ُض ُع َما یَ ُكوُن َِّلِلِّ َو ِفي ا َّلِلِّ َو َما ِسَواهُ َم ْكٌر؛

 

َ .7و َم ْن تََوا َض َع َِّلِلِّ َشَّرفَهُ ا َّلِلُّ عَلَى َكثِ ٍير ِم ْن عِبَاِدهِ؛

 

ُ .8سئِ َل بَْع ُضُهْم عَ ِن التََّوا ُضِع قَاَل ُهَو أَ ْن َيَْ َض َع لِلْ َحِق َو یَنَْقاَد لَهُ َو لَْو َِسَعَهُ ِم ْن َصٍِب َو َكثِيرٌ ِم ْن أَنَْواِع الْكِِْبر َيَْنَ ُع

 

ِم ِن ا ْستَِفاَدةِ الْعِلِْم َو قَبُولِِه َو اِلانِْقیَاِد لَهُ َو فِیِه َوَرَد ِت اْلَْيَ ُت الَِّتِ فِیَها ذَُّم الُْمتَ َكِِبری َن؛

 

َ .9و ِلَْهِل التََّوا ُضِع ِسی َماءُ یَْعِرفَُها أَْهلُ ال َّس َماَوا ِت ِم َن الَْمَلائِ َكِة َو أَْهلُ اْلَْر ِض ِم َن الْعَاِرفِ َين قَاَل ا َّلِلُّ تَعَاَل َو عَلَى

 

اْلَ ْعرا ِف ِرجاٌل یَْعِرفُوَن ُكالا بِ ِسیماُهْم َو قَاَل تَعَاَل أَیْضاً َم ْن یَْرتََّد ِمنْ ُكْم عَ ْن ِدینِِه فَ َسْو َف َيَِْتِ ا َّلِلُّ بَِقْوٍم ُِيُبُُّهْم َو ُِيُبُّونَهُ أَِذلٍَّة عَلَى الُْمْؤِمنِ َين أَعَِّزةٍ عَلَى الْكافِِری َن َو قَاَل تَعَاَل أَیْضاً إِ َّن أَ ْكَرَم ُكْم عِنْ َد ا َّلِلِّ أَتْقا ُكْم َو قَاَل تَعَاَل فَلا تَُزُّكوا أَنُْف َس ُكْم؛

 

تفقه:گفته شده 5هنگامى كه انسان متوجه الوهیت و عظمت و جلال پروردگار متعال گشته و عبودیت و ًقهرا ذلت و عجز و حقارت خود را دید، در همه حال و در هر مقام خود را كوچك و مَدود و فقير دانسته، و ذاتاً و وجداناً از خودبینَ و خودستايى دورى خواهدكرد، و این معنَ را تواضع َّلِلّ گویند. و چون تواضع در مواردى صورت گيرد كه در راه خداست و منتهى به خدا مىشود؛ آن را تواضع في ا َّلِلّگویند. و در صورتىكه فروتنَ روى اغراض دنیوى و مقاصد مادى صورت گيرد، مانند تواضع براى جلب نفوس و اظهار قدس و تقوا و ايَاد مَبت و به دست آوردن مال و عنوان و اعمال نظرهاى شخصى و امثال اینها، برگشت آن به خودپسندى و خودستايى و خودخواهى بوده، و حیله و مكرى نیز به تكبر اضافه خواهد شد.

 

حال ما میگوییمکه تواضع ظاهری مکر و تکبر است و مکر و تکبر در مقابل مؤمنين مذموم و مِنوع و قبیح است، لقوله تعالی: «انه لَ يحب المستكبرین» 6و گناهی کبيره میباشد. 7پس مدیر ملزم است که به تواضع حقیقی و

 

كه تواضع كنید تا فخر و مباهات ننماید یكى از شماها بر دیگرى و ظلم و تعدى نكند كسى بر فرد دیگر، و فروتنَ نمىكند شخصى براى خدا و در راه او مگر آنكه خداوند متعال او را عزت و بلندى مقام مىدهد. و رسول اكرم هر گاه در عبور خود به بچهاى بر مىخورد، او را سلام مىداد، از جهت نهایت تواضع آن حضرت. و حقیقت تواضع این است كه: انسان از جهت جلال و عظمت پروردگار متعال و در مقابل عزت و بزرگوارى او پیوسته خود را حقير و ضعیف دیده و فروتنَ كند. و هیچ گونه عبادت و طاعتى نیست كه مورد قبول و رضاى پروردگار متعال قرار گيرد؛ مگر آنكه به صورت تواضع و شكسته دل و ذلت نفس انجام بگيرد. و از حقیقت تواضع و از نتائج دقیق آن آگاه نمىشود، مگر كسانى كه از بندگان مقرب و خاص خدا و از موحدین حقیقى و كامل باشند. و خداوند متعال مىفرماید: و بندگان مَصوص من كه مورد عنایت و رحَت من قرار مىگيرند، افرادى هستند كه با كمال فروتنَ و افتادگى راه مىروند، و چون مردم نادان و خود پسند آنان را خطاب كرده و با آنان سخن گویند؛ با نهایت نرمى و تواضع و سلامتى نفس و طهارت قلب جواب مىدهند. و خداوند متعال امر فرموده است گرامىترین بنده و عزیزترین فرد خلق خود رسول اكرم را به موضوع تواضع، و فرموده است كه: در مقابل بندگان مؤمن فروتنَ و نرمى را شیوه خود قرار بده، و با كمال مهربانى و صفا با آنان رفتار بكن. و تواضع مَلكشت كردن و روییدن خشوع و خضوع و خشیت و حیاء است، و آنها آشكار نمىشوند و ظهور نمىكنند مگر از همان مَل تواضع. و شرافت به معنَ حقیقى و تَام نیز حاصل نمىشود مگر با تواضع در مقابل پروردگار متعال. شرح: روح طاعت و عبادت عبودیت و بندگى است، و روح عبودیت خضوع و فروتنَاست، و روح فروتنَ ذلت و حقارت نفس در مقابل عزت و عظمت و كبريَئى پروردگار متعال است، و نتیجه ذلت نفس و خضوع كمال عزت و بِاء و نور و انشراح صدر است. و پس حقیقت عزت و علو مقام و رفعت درجه حاصل نمىشود مگر در اثر تواضع و فروتنَ و عبودیت، اینست كه خداوند متعال

مىفرماید:

ُمو َن َل ْ ع َ ی ِع هز ُة َو ِل َر ُسو ِل ِه َو ِ ْلِ ُم ْؤ ِم ِن َين َو ل ِك هن ا ْلم ُنا ِف ِق َين لَ

َو ِ ه ِللَّ ا ْل . و مردم مادى و دنیا پرست تصور مىكنند كه: عزت و بزرگوارى در اثر مالدارى و ثروت و خود نمايى و خود پسندى و تكبر حاصل مىشود، و غفلت دارند كه دنیا و مال و اعتبارات ظاهرى مادى در معرض زوال و تغير و تبدل بوده، و موقتى و چند روزى و صورى است، و گذشته از این، موجب بىنیازى نفس و غناى قلب نبوده، و فكر و نظر و تَایلات انسان را تأمين نمىكند، و بلكه بر نیاز و فقر و گرفتارى و احتیاج آدمى مىافزاید. مبين حقير گدايَن عشق را كاین قوم/شهان بىكمر و خسروان بىكلهند؛ قدم منه به خرابات جز به شرط ادب/كه سالكان درش مَرمان پادشهند (امام جعفر بن مَمد، مصباح الشریعة، ص. 72؛ همان، ترجمه مصطفوی، ص. )421

 

5همان.

 

َ 6 ین ِ بر ُّب ا ْلم ُ ْس َت ْك ُ ِيح هن ُه لَ ِإ َ ن و ُ ن ِ ل ْ ع ُ ی ما َ و َ ن و ُّ ر ِ س ُ ي ما ُ َلَ ْ ع َ ی ه َ هن اللَّ َأ َ م َ ر َ ج لَ . (النحل : )23

 

َ 7و َق ْد َم َك َر ا هلذی َن ِم ْن َق ْب ِل ِه ْم َف ِل هل ِه ا ْلم َ ْك ُر َجَيع ًا َی ْع َ ُلَ ما َت ْك ِس ُب ُك ُّل َن ْف ٍس َو َس َي ْع َ ُلَ ا ْل ُك هفا ُر ِلم َْن ُع ْق َبَ ال هدا ِر. (الرعد : )42

 

مَلصانه متلبس شود. این تواضع فعلی اثربخش است و در مسير تأمين اهداف سازمان خواهد بود و اثر دوم این تواضع صحیح این است که مدیر را در قبال حق خاضع میکند، ولو ذیحق یک کارمند دونپایه يَ شهروندی عادی باشد. عقل هم این تواضع را تحسين میکند و به کسب آن حکم میکند، تبعاً للشرع الصادق، فافهم فتدبر. فتحصلکه تواضع امری است كه براى خدا و در راه خدا باشد، و اگر نه، آن مكر و تكبر است، اگرچه به صورت تواضع باشد و چون تواضع مدیر براى خدا شد، خداوند متعال او را عزت و بزرگى در سازمان داده، و شرافت بر دیگران پیدا مىكند و اثربخشی تواضع این است که در مقابل حق مطیع و خاضع گردد، اگرچه ذیحق یكکارمند دونپایه و يَ بچهای باشد.8

 

ِ ه ِ ق ْ و َ ف ْ ن ِ م ُ ف ْق لس ه ُ ا ِ ْ يْه َل َ ع ر ه َ َ فخ ِ د ِ ع َقوا ْ ل َق ْد َم َك َر ا هلذی َن ِم ْن َق ْب ِل ِه ْم َف َأ َتى ا ه ُللَّ ُبُْيا َ ُ ْنَه ِم َن ا ْم َو َأتا ُ ُهُ ا ْل َعذا ُب ِم ْن َح ْي ُث لَ َي ْش ُع ُرو َن. (النحل: )26 َ ین ِّ بر ْئ َس َم ْث َوى ا ْلم ُ َت َك ِ ب َل َ ف فيها َ ین ِ لد خا َ نَّه َ ه َ ج َ ب ْبْا َأ َفا ْد ُخ ُلوا . (النحل : )29

 

َ ین ِّ بر ْئ َس َم ْث َوى ا ْلم ُ َت َك ِ ب َ ف فيها َ ین ِ لد خا َ نَّه َ ه َ ج َ ب ْبْا َأ قي َل ا ْد ُخ ُلوا . (الزمر : )72

 

َوى ْ ث َ م َ س ْئ ِ ب َ ف فيها َ ین ِ لد خا َ نَّه َ ه َ ج َ ب ْبْا َأ ا ْد ُخ ُلوا ا ْلم ُ َت َك ِّبری َن. (غافر : )76

 

8 درس 87فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 15شهر شعبان المعظم .1447