فقه الروابط 86

3شنبه 14-1404/11/14شعبان 3-1447فوریه -2026فقه معاصر- فقه الاداره- فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی)-فقه روابط انسانی سازمانی – نقشه راه امام صادق ع در مصباح الشریعه – روابط اربعه – درس -85رابطه مدیر با خلق – اصول سبعه –1اصل سوم – التواضع -3باب تواضع در مصباح الشریعه مسئلهی :86رفتار سازمانی مدیران و کارکنان باید مبتنی بر تواضع باشد تا برای آنان شرافت و رفعت جایگاه سازمانی به بار آورد و نیز آثار بیشمار و فوق تصوری که برآن مترتب خواهد شد به تدریج ظاهر شود

 

تواضع در برابر خلق سازمانی از وظائف مبنایی مدیران است. در این نوبت حقیقت تواضع را در مصباح الشریعة از امام صادق که نقشهی راه روابط انسانی را ترسیم فرمود در حدیثی معتبر در چند نوبت مورد بررسی فقهی قرار میدهیم:

 

الباب الثاني و الثلاثون في التواضع2

 

قَاَل ال َّصاِد ُق : الف)

 

-1التََّوا ُض ُع أَ ْصلُ ُكِل َشَر ٍف نَِفی ٍس َو َمْرتَبٍَة َرفِیعٍَة.

 

َ -2و لَْو َكا َن لِلتََّوا ُضِع لُغَةٌ یَْفَه ُمَها ا ْلَْلْ ُق لَنَطَ َق عَ ْن َحَقائِِق َما ِفي َمَِْفیَّا ِت الْعََواقِ ِب

 

َ -3و التََّوا ُض ُع َما یَ ُكوُن َِّلِلِّ َو ِفي ا َّلِلِّ َو َما ِسَواهُ َم ْكٌر.

 

َ -4و َم ْن تََوا َض َع َِّلِلِّ َشَّرفَهُ ا َّلِلُّ عَلَى َكثِ ٍير ِم ْن عِبَاِدهِ.

 

ُ -5سئِ َل بَْع ُضُهْم عَ ِن التََّوا ُضِع قَاَل ُهَو أَ ْن َيَْ َض َع لِلْ َحِق َو یَنَْقاَد لَهُ َو لَْو َِسَعَهُ ِم ْن َصٍِب َو َكثِيرٌ ِم ْن أَنَْواِع الْكِِْبر َيَْنَ ُع

 

ِم ِن ا ْستَِفاَدةِ الْعِلِْم َو قَبُولِِه َو اِلانِْقیَاِد لَهُ َو فِیِه َوَرَد ِت اْلَْيَ ُت الَِّتِ فِیَها ذَُّم الُْمتَ َكِِبری َن.

 

َ -6و ِلَِْهِل التََّوا ُضِع ِسی َماءُ یَْعِرفَُها أَْهلُ ال َّس َماَوا ِت ِم َن الَْمَلائِ َكِة َو أَْهلُ اْلَِْر ِض ِم َن الْعَاِرفِ َين قَاَل ا َّلِلُّ تَعَاَل َو َ َعَل

 

أ ُ ه ُفو َن ُك الًّ ِب ِسيما ِ ر ع أ َ ي جا ٌل ِ ر ِ ف أعرا َ ا ألْ َو قَاَل تَعَاَل أَیْضا َق أو ٍم ُ ِيح ُّب ُه أم َو ُ ِيح ُّبو َن ُه َأ ِذ َّل ٍة َ َعَل ِ ب ُ َّ ِتي اللَّ أأ َ ي َس أو َف َ ف ِ ه ِين ِ د ن أ َ ع م أ ُك ن أ ِ م َّ د َت ر أ َ ي ن أ َ م َ ين ِ ر ِ ف كا ل أ ا َ ِع َّز ٍة َعَل َأ َ ين ِ ن ِ م ُؤ أ لْأ ا َو قَاَل تَعَاَل أَیْضا ِإ َّن َأ أك َر َم ُ أكُ ِع أن َد ا َّ ِللَّ َأ أتقا ُك أم َو قَاَل تَعَاَل َفلًّ ُت َز ُّكوا َأ أن ُف َس ُك أم.

 

ب)

 

َ -1و أَ ْصلُ التََّوا ُضِع ِم ْن إِ ْجَلاِل ا َّلِلِّ َو َهیْبَتِِه َو عَظََمتِِه َو لَیْ َس َِّلِلِّ عََّز َو َج َّل عِبَاَدةٌ یَْر َضاَها َو یَْقبَلَُها إَِّلا َو َباُبَُا

 

التََّوا ُض ُع.

 

َ -2و َلا یَْعِر ُف َما ِفي َمْعَنَ َحِقیَقِة التََّوا ُضِع إَِّلا الُْمَقَّربُوَن ِم ْن عِبَاِدهِ الُْمتَّ ِصلُوَن بَِو ْح َدانِیَّتِِه قَاَل ا َّلِلُّ عََّز َو َج َل َو ِعبا ُد

 

َ ن و ُ ش َ أ ِذي َن يَ َّ ل ا ِ ن حْ أ َّ لر ا ذا ِإ َ و ًنا و أ َ ه ِ ض ر أ َ ا ألْ َ َعَل خا َط َب ُه ُما ألجا ِه ُلو َن قا ُلوا َسلًّم ًا.

 

َ -3و قَْد أََمَر ا َّلِلُّ تَعَاَل أَعََّز َخلِْقِه َو َسیَِد بَِریَّتِِه ُمََُّمدا ِبالتََّوا ُضِع فََقاَل عََّز َو َج َّل-

ا َّت َب َع َك ِم َن َ ِ ن ِ لْ َو ا أخ ِف أض َجنا َح َك

َ ين

 

ِ ن

 

ِ م

 

ُؤ أ

 

لْأ

 

ا .

 

َ -4و التََّوا ُض ُع َمْزَرعَةُ ا ْلُْ ُشوِع َو ا ْلُْ ُضوِع َو ا ْلَْ ْشیَِة َو ا ْلَْیَاِء َو إَِّنََُّّن َلا یَتَبَََّّين إَِّلا ِمنَْها

 

َ -5و َلا یَ ْسلَُم ال َّشَر ُف التَّاُّم ا ْلَِْقیِق ُّي إَِّلا لِلْ ُمتََوا ِضِع ِفي ذَا ِت ا َّلِلِّ تَعَاَل.3

 

1مصباح الشریعة؛ ص=5قَاَل ال َّصاِد ُق ع أُ ُصوُل الُْمعَاَمَلا ِت تََق ُع عَلَى أَْربَعَِة أَْو ُجٍه ُمعَاَملَةُ ا َّلِلِّ َو ُمعَاَملَةُ النَّْف ِس َو ُمعَاَملَةُ ا ْلَْلِْق َو ُمعَاَملَةُ ال ُّدنْیَا َو ُك ُّل َو ْجٍه ِمنَْها ُمنَْق ِسٌم عَلَى َسبْعَِة أَْرَكا ٍن أََّما أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا َّلِلِّ تَعَاَل فَ َسبْعَةُ أَ ْشیَاءَ أََداءُ َحِقِه َو ِحْف ُظ َح ِدهِ َو ُش ْكُر عَطَائِِه َو الِر َضا بَِق َضائِِه َو ال َّصْبرُ عَلَى بََلائِِه َو تَْع ِظی ُم ُحْرَمتِِه َو ال َّشْو ُق إِلَیِْهَو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة النَّْف ِس َسبْعَةٌ ا ْلَْْو ُف َو ا ْلَْْه ُد َو َحَْلُ اْلَِذَى َو الِرَيَ َضةُ َو طَلَ ُب ال ِص ْد ِق َو اِْلْ ْخَلا ُص َو إِ ْخَرا ُجَها ِم ْن َمُْبُوِبَُا َو َربْطَُها ِفي الَْفْقِر َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا ْلَْلِْق َسبْعَةٌ ا ْلِْلْ ُم َو الْعَْفُو َو التََّوا ُض ُع َو ال َّس َخاءُ َو ال َّشَفَقةُ َو النُّ ْص ُح َو الْعَ ْدُل َو اِْلْنْ َصا ُف َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ال ُّدنْیَا َسبْعَةٌ الِر َضا ِبال ُّدوِن َو اِْلْیثَاُر ِبالَْمْو ُجوِد َو تَْرُك طَلَ ِب الَْمْفُقوِد َو بُغْ ُض الْ َكثَْرةِ َو ا ْختِیَاُر الُّزْه ِد َو َمْعِرفَةُ آفَاِتَِا َو َرفْ ُض َشَهَواِتَِا َم َع َرفْ ِض الِرَئَ َسِة فَإِذَا َح َصلَ ْت َه ِذهِ ا ْلِْ َصاُل ِفي نَْف ٍس َوا ِح َدةٍ فَ ُهَو ِم ْن َخا َّصِة ا َّلِلِّ َو عِبَاِدهِ الُْمَقَّربِ َين َو أَْولِیَائِِه َحقا1

 

2امام جعفر بن مُمد ،مصباح الشریعة، ص. .72 3همان، ص. .72الباب الثامن و الْمسون في التواضع: قال الصادق :التواضع أصل كل شرف نفیس و مرتبة رفیعة، و لو كان للتواضع لغة یفهمها الْلق لنطق عن حقایق ما في مَفیات العواقب. و التواضع ما یكون َّلِلّ و في ا َّلِلّ، و ما سواه فكبر (مكر)، و من تواضع َّلِلّ شرفه ا َّلِلّ

 

على كثير من عباده (سئل بعضهم عن التواضع؟ قال هو أن يَضع للحق و ینقاد له و لو سَعه من صبى، و كثير من انواع الكبر يَنع من استفادة العلم و قبوله و الانقیاد له، و فیه وردت الْيَت التى فیها ذم المتكبرین) و لاهل التواضع سیماء یعرفها أهل السموات (السماء) من الملائكة و أهل الارض من العارفين. قال ا َّلِلّ تعال: َو َ َعَل ا أ َلْ أعرا ِف ِرجا ٌل َي أع ِر ُفو َن ُك الًّ ِب ِسيما ُ أه. و قال ایضا: من یرتد منكم عن دینه فسوف يأتى ا َّلِلّ بقوم يحبهم و يحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرین. و قال ایضا: ان أكرمكم عند ا َّلِلّ أتقیكم. و قال: فلا تزكوا انفسكم. (باب پنجاه و هشتم در تواضع) حضرت صادق فرموده است: تواضع و فروتنَ اساس هر گونه شرافت عظیم و مرتبهی بلندى است، و اگر براى تواضع زبان و لغتى بود هر آینهخبر مىداد ما را از حقایق پوشیده و اسرار نَّان و نتائجى را كه براى آن هست. و تواضع چیزى است كه براى خدا و در راه خدا باشد، و اگر نه، آن مكر و تكبر است، اگر چه به صورت تواضع باشد. و چون تواضع براى خدا شد؛ خداوند متعال او را عزت و بزرگى داده، و شرافت بر دیگران پیدا مىكند. بعضى از علماء را از حقیقت تواضع پرسیدند؟ جواب داد كه: تواضع اینست كه در مقابل حق مطیع و خاضع گردد، اگر چه طرف یك فرد پست و يَ بچهاى باشد. و تكبر در بسیارى از موارد مانع از آموختن علوم و استفاده از اهل علم و معرفت شده، و از خضوع و فروتنَ در مقابل حق و علم و از قبول آن نَّى مىكند. و در باره فروتنَ آيَتى نازل شده است كه در ضمن آنَّا به مذمت و نكوهش تكبر اشاره فرموده است. و براى اشخاص متواضع چهرههاى مَصوصى است كه؛ ملائكه آسَان و اهل معرفت از اهل زمين آنان را مىشناسند. خداوند متعال مىفرماید: در مقامات بلند و بالا مردانى هستند كه هر كسى را از چهره و سیماى او مىشناسند، و خصوصیات روحى او را تشخیص مىدهند. و باز فرموده است: هر گاه شما از دین مقدس الهى منصرف و مرتد گردید، خواهد آورد خداوند متعال جمعى را كه دوست مىدارد آنان را و آنان نیز خدا را دوست مىدارند و آنان در مقابل مؤمنين متواضع و پست بوده و در مقابل كفار عزیز و بزرگوارند. و فرمود: گرامىترین شماها نزد پروردگار متعال كسى است كه پرهیزكارتر باشد. و فرمود خودتان را با تزكیه و تقدیس و ترفیع مقام معرفى نكنید. شرح: هنگامى كه انسان متوجه به الوهیت و عظمت و جلال پروردگار متعال گشته، و عبودیت و ذلت و عجز و حقارت خود را دید، قهرا در همه حال و در هر مقام خود را كوچك و مُدود و فقير دانسته، و ذاتا و وجدانا از خود بینَ و خودستايى دورى خواهد كرد، و این معنَ را تواضع َّلِلّگویند. و چون تواضع در مواردى صورتگيردكه در راه خدا است و منتهى به خدا مىشود؛ آن را تواضع في ا َّلِلّگویند. و در صورتىكه فروتنَ روى اغراض دنیوى و مقاصد مادى صورتگيرد، مانند تواضع براى جلب نفوس و اظهار قدس و تقوى و ايجاد مُبت و به دست آوردن مال و عنوان و اعمال نظرهاى شخصى و امثال اینها؛ برگشت آن به خود- پسندى و خودستايى و خود خواهى بوده، و حیله و مكرى نیز به تكبر اضافه خواهد شد. در شاهراه جاه و بزرگى خطر بسى است/آن به كزین گریوه سبكبار بگذرى؛ آن كس كه او فتاد خدایش گرفت دست/گو بر تو باد تا غم افتادگان خورى؛ در كوى عشق شوكت شاهى نمىخرند/اقرار بندگى كن و اظهار چاكرى. قال رسول ا َّلِلّ :ان ا َّلِلّ أوحى ال أن تواضعوا حتى لا یفخر أحد على أحد و لا یبغى أحد على أحد، و ما تواضع أحد َّلِلّ الا رفعه ا َّلِلّ. و كان رسول ا َّلِلّ اذا مر على الصبیان فیسلم علیهم لكمال تواضعه. و اصل التواضع من اجلال (جلال) ا َّلِلّ تعال و هیبته و عظمته و لیس َّلِلّ عبادة یقبلها و یرضاها الا و بابُا التواضع، و لا یعرف ما في (في معنَ) حقیقة التواضع الا المقربون من عباده المتصلون بوحدانیته. قال ا َّلِلّ تعال: و عباد الرحَن الذین يَشون على الارض هونا و اذا خاطبهم الْاهلون قالوا سلاما و قد أمر ا َّلِلّ أعز خلقه و سید بریته مُمدا صلى ا َّلِلّ علیه و آله بالتواضع، فقال :و اخفض جناحك لمن اتبعك من-المؤمنين. و التواضع مزرعة الْشوع و الْضوع و الْشیة و الْیاء و انَّن لا تتبين (ینبتن) الا منها (منها و فیها) و لا یسلم الشرف التام الْقیقى الا بالتواضع (للمتواضع) في ذات ا َّلِلّ تعال. رسول اكرم فرموده است: خداوند متعال وحى كرده است مرا كه تواضع كنید تا فخر و مباهات ننماید یكى از شماها بر دیگرى و ظلم و تعدى نكند كسى بر فرد دیگر، و فروتنَ نمىكند شخصى براى خدا و در راه او مگر آنكه خداوند متعال او را عزت و بلندى مقام مىدهد. و رسول اكرم هرگاه در عبور خود به بچهاى برمىخورد، او را سلام مىداد، از جهت نَّایت تواضع آن حضرت. و حقیقت تواضع این است كه: انسان از جهت جلال و عظمت پروردگار متعال و در مقابل عزت و بزرگوارى او پیوسته خود را حقير و ضعیف دیده و فروتنَ كند. و هیچ گونه عبادت و طاعتى نیست كه مورد قبول و رضاى پروردگار متعال قرار گيرد؛ مگر آنكه به صورت تواضع و شكسته دل و ذلت نفس انجام بگيرد. و از حقیقت تواضع و از نتائج دقیق آن آگاه نمىشود، مگر كسانى كه از بندگان مقرب و خاص خدا و از موحدین حقیقى و كامل باشند. و خداوند متعال مىفرماید: و بندگان مَصوص من كه مورد عنایت و رحَت من قرار مىگيرند، افرادى هستند كه با كمال فروتنَ و افتادگى راه مىروند، و چون مردم نادان و خود پسند آنان را خطاب كرده و با آنان سخن گویند؛ با نَّایت نرمى و تواضع و سلامتى نفس و طهارت قلب جواب مىدهند. و خداوند متعال امر فرموده است گرامىترین بنده و عزیزترین فرد خلق خود رسول اكرم را به موضوع تواضع، و فرموده است كه: در مقابل بندگان مؤمن فروتنَ و نرمى را شیوه خود قرار بده، و باكمال مهربانى و صفا با آنان رفتاركن. و تواضع مُل كشت كردن و روییدن خشوع و خضوع و خشیت و حیاء است، و آنَّا آشكار نمىشوند و ظهور نمىكنند مگر از همان مُل تواضع. و شرافت به معنَ حقیقى و تمام نیز حاصل نمىشود مگر با تواضع در مقابل پروردگار متعال. شرح: روح طاعت و عبادت عبودیت و بندگى است، و روح عبودیت خضوع و فروتنَاست، و روح فروتنَ ذلت و حقارت نفس در مقابل عزت و عظمت و كبريَئى پروردگار متعال است، و نتیجه ذلت نفس و خضوع كمال عزت و بُاء و نور و انشراح صدر است. و پس حقیقت عزت و علو مقام و رفعت درجه حاصل نمىشود مگر در اثر تواضع و فروتنَ و عبودیت، اینست كه خداوند متعال مىفرماید: ُمو َن َل ع أ َ ي َو ِ َّ ِللَّ ا أل ِع َّز ُة َو ِل َر ُسو ِل ِه َو ِ ألِ ُم أؤ ِم ِن َين َو ل ِك َّن ا ألْ ُنا ِف ِق َين لا . و مردم مادى و دنیاپرست تصور مىكنند كه: عزت و بزرگوارى در اثر مالدارى و ثروت و خود نمايى و خود پسندى و تكبر حاصل مىشود، و غفلت دارند كه دنیا و مال و اعتبارات ظاهرى مادى در معرض زوال و تغير و تبدل بوده، و موقتى و چند روزى و صورى است، و گذشته از این، موجب بىنیازى نفس و غناى قلب نبوده، و فكر و نظر و تمایلات انسان را تأمين نمىكند، و بلكه بر نیاز و فقر و گرفتارى و احتیاج آدمى مىافزاید. مبين حقير گدايَن عشق را كاین

 

التََّوا ُض ُع أَ ْصلُ ُكِل َشَر ٍف 4نَِفی ٍس َو َمْرتَبٍَة َرفِیعٍَة (تواضع و فروتنَ اساس هرگونه شرافت عظیم و مرتبهی بلندى است). شرف یعنی اشراف به مُیط از مکانی عالی. این فرد مشِرف است، یعنی بالاست. نفیس به معنای مرغوب و مورد تنافس و رقابت در تصاحب آن یعنی شیء نفیس را همه میخواهند داشته باشند. بر این اساس، اشراف سازمانی هم که همه به فرد باشرف به نگاه کسی که بالاست نگاه میکنند و در عرف فرد باشرف فرد آبرومند با حیثیت است و در رأس هرم معنویت قرار دارد و کلید نیل به این مقام بلندنظر، تواضع است. و نیز اساس آن و اساس مرتبهی رفیعه است در سلسلهمراتب بالا توأم با شایستگی. اساس این رتبهی بالا هم تواضع است.

 

استظهار: تواضع اصلیترین زیرساخت برای هر جایگاه والاست. عقل چنين شرافت و رفعت در مرتبه را حسن میشمارد و تنافس در نیل به آن را برای کلیهی مدیران الزامی میکند و شرع هم این الزام را تأیید میکند.

 

َو لَْو َكا َن لِلتََّوا ُضِع لُغَةٌ یَْفَه ُمَها ا ْلَْلْ ُق لَنَطَ َق عَ ْن َحَقائِِق َما ِفي َمَِْفیَّا ِت الْعََواقِ ِب. و اگر براى تواضع زبان و لغتى بود هرآینه خبر مىداد ما را از حقایق پوشیده و اسرار نَّان و نتائجى را كه براى آن هست. استظهار: یعنی تواضع یک کنز مَفی است که مُتوای آن قابل افشاء نیست. شاید کسی باور نکند اسرار تواضع را در ارتفاعات سازمانی و اجتماعی که در آن است. ولی اگر کسی متواضع باشد، آثار آن را خواهد دید که آثاری ناشناخته و غيرمترقبه است،کقوله تعالی: «فلا تعلم نفس ما اخفی لهم من قرة اعين جزاء بما کانوا یعملون.»5 حال تفویت این همه منفعت و مصلحت هیچ توجیه عقلی ندارد، لذا عقل حکم به تواضع در رفتار سازمانی میکند تا این همه اثر عظیم و فوق تصور تفویت نشود. باقی موارد را در نوبت يَ نوبتهای بعد به تفقه میگذاریم.

 

فتحصلکه رفتار سازمانی مدیران و کارکنان باید مبتنی بر تواضع باشد تا شرافت و رفعت جایگاه سازمانی به بار آورد و نیز آثار بیشمار و فوق تصوری که بر آن مترتب خواهد شد به تدریج ظاهر شود.6

 

قوم/شهان بىكمر و خسروان بىكلهند؛ قدم منه به خرابات جز به شرط ادب/كه سالكان درش مُرمان پادشهند. (همان، ترجمهی مصطفوى، )244-241 .صص

 

4ال َّشَرف: مصدر ال َّشِریف من الناس. َشُر َف یَ ْشُر ُف و قوم أَ ْشَراف، مثل شهید و أشهاد و نصير و أنصار. و ال َّشَرف: ما أَ ْشَر َف من الِرض. و المَ ْشَرف: المكان تُ ْشِرف علیه و تعلوه. و َم َشاِرف الِرض، أعالیها. و لذلك قالوا: َم َشاِرف الشام و ال ُّشْرفَة: التِ تُ َشَّرف بُا القصور، و جمعها: ُشَرف. و ال َّشَرف: الْشفاء على خطر من خير أو شر، و [یقال): هو على و قصر ُم ْشِرف، و كل شيء طال فهو ُم ْشِرف. و أذن َشْرفاء: طویلة القوف. و منكب أَ ْشَرف: فیه ارتفاع حسن و هو نقیض الِهدأ. و رجل َم ْشُروف: َشَر َف علیه غيره و َشَرفَهُ. و ُشَریْف: أطوُل جبل في بلاد العرب. و قیل: ُشَریْف: بلد ببلاد بني تمیم، و فیه جبال. و ُشراف: ماء أظنه لبني أسد. و ال َّشَرف: شجر له صبغ أحَر، یقال له: البََّقم و العندم. َشَرف من كذا. و أَ ْشَر َف المریض، و أَ ْشَفى على الموت و ساروا حتى إذا شاَرفوهم، أي: أَ ْشَرفُوا علیهم. و استَ ْشَر َف فلان: رفع رأسه ینظر إل شيء. (فراهیدی، كتاب العين، ج. ،6ص. )252أَي رغَّبني فیه. و أَمر َمنُْفوس فیه: مرغوب. و نَِف ْس ُت علیه الشيءَ أَنَْف ُسه نَفا َسة إِذا َضنِنْ َت به و لم تحب أَن یصل إِلیه. و نَِف َس علیه بالشيء نََفسا، بتحریك الفاء، و نَفا َسة و نَفا ِسیَة، الَِخيرة نادرة: َض َّن. و مال نَِفیس: َم ْضنون به. و نَِف َس علیه بالشيء، بالكسر: َض َّن به و لم یره یَ ْستأْهله؛ وكذلك نَِف َسه علیه و نافَ َسه فیه… . (إبن منظور، لسان العرب، ج. ،6ص. )238 5فَلا تَْعلَُم نَْف ٌس ما أُ ْخِف َي َلهُْم ِم ْن قَُّرةِ أَْعٍُين َجزاء ِبماكانُوا یَْع َملُوَن. (السجدة: )17

 

در این جمله كلمهی نفسكه نكره است و در سیاق نفى قرار گرفته عمومیت را مىرساند، یعنَ هیچ كس نمىداند، و اگر كلمهی قرة را اضافه به كلمهی اعينكرده، نه به اعینهم، براى این است كه بفهماند آن نعمتها آنقدر بزرگ و خيرهكننده است، كه تنها یك چشم و دو چشم از دیدنش روشن نمىشود، بلكه هر صاحب چشمى كه آن را ببیند چشمش روشن مىگردد. و معنایش این است كه هیچ نفسى از نفوس بشر نمىداند كه خدا چه نعمتهايى كه مایه روشنَ دیدهی هر صاحب دیدهاى است در قبال اعمال نیكى كه در دنیا كردند پنهان نموده، و این ندانستنشان به خاطر این است كه آن نعمتها ما فوق علم و تصور ایشان است. (موسوی همدانی، ترجمه تفسير المیزان، ج. ،16ص. )395

 

6 درس 86فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 14شهر شعبان المعظم .1447