فقه الروابط 85

2شنبه 13-1404/11/13شعبان 2-1447فوریه -2026فقه معاصر- فقه الاداره- فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی)-فقه روابطانسانی سازمانی – نقشه راه امام صادق ع در مصباح الشریعه – روابط اربعه – درس -85رابطه مدیر به خلق – اصول سبعه –1اصل سوم – التواضع2

مسئلهی :85اثر وضعی تواضع مدیران در برابر همکاران، بهویژه نیروهای تحت امر و تحت خدمت به رفعت سازمانی همهجانبه میانجامد؛ لذا عقل سازمانی درک و حکم میکند به الزام در رفتار سازمانی متواضعانه و شرع مقدس نیز این الزام را تنفیذ و تأیید میکند

تواضع و خفض جناح در قبال کارکنان مؤمن یک وظیفهی مدیر است. رفتار سازمانی متوضعانه امری قطعی، ارزشی و انگیزشبخش است. متواضع، ذلول 2است، نه ذلیل، یعنی رام و آرام است، نه خفیف و سخیف. سیادت او حفظ است، لقوله تعالی: «اذلة علی المؤمنین،» 3یعنی در عین علو مقام سازمانی برابر کارکنان مؤمن ذلول هستند، شدت،4 حزم، شجاعت و سرعت را در رفتاری نرم و لین ظاهر میسازند، بهگونهای که نه کسی میل به مخالفت و عصیان پیدا میکند و نه سوء استفاده از رفتار متوضعانه پیدا میکند. محبوبیت 5همراه تواضع است. مدیر متواضع و فروتن بر قلوب حکومت میکند، البته اگر تواضع او واقعی و نه فرصتطلبانه باشد. تصنع در تواضع او نیست. قلب او و نیت خالص او پشتوانهی رفتارش است. راضی به دون 6است. صدارت و عدم صدارت برایش مهم نیست.کارکنان سازمان در هر ردهای باشند، برای او در سطحی از کرامت هستند. تواضع به تکریم اقرب است، زیرا نشانهی عدم تفوقطلبی است و همین عدم تفوقطلبی باعث رفعت است؛ یعنی رفعت سازمانی و جایگاهی و رفعت مقام معنوی

1 قَاَل ال َّصاِد ُق ع أُ ُصوُل الُْمعَاَمَلَ ِت تََق ُع عَلَى أَْربَعَِة أَْو ُجٍه ُمعَاَملَةُ ا َّللَِّ َو ُمعَاَملَةُ النَّْف ِس َو ُمعَاَملَةُ ا ْلَْلِْق َو ُمعَاَملَةُ ال ُّدنْیَا َو ُك ُّل َو ْجٍه ِمنَْها ُمنَْق ِسٌم عَلَى َسبْعَِة أَْرَكا ٍن أََّما أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا َّللَِّ تَعَاَل فَ َسبْعَةُ أَ ْشیَاءَ أََداءُ َحِقِه َو ِحْف ُظ َح ِدهِ َو ُش ْكُر عَطَائِِه َو الِر َضا بَِق َضائِِه َو ال َّصْبُْ عَلَى بََلَئِِه َو تَْع ِظی ُم ُحْرَمتِِه َو ال َّشْو ُق إِلَیِْهَو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة النَّْف ِس َسبْعَةٌ ا ْلَْْو ُف َو ا ْلَْْه ُد َو َحَْلُ اْلَذَى َو الِرَيَ َضةُ َو طَلَ ُب ال ِص ْد ِق َو اِْلْ ْخَلَ ُص َو إِ ْخَرا ُجَها ِم ْن َمحْبُوِبَِا َو َربْطَُها ِفِ الَْفْقِر َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا خلَْخل ِق َسخبعَةٌ ا خلِْخل ُم َو الخعَخفُو َو التََّوا ُض ُع َو ال َّس َخاءُ َو ال َّشَفَقةُ َو النُّ خص ُح َو الخعَ خد ُل َو اخِلْنخ َصا ُف َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ال ُّدنْیَا َسبْعَةٌ الِر َضا ِبال ُّدوِن َو اِْلْیثَاُر ِبالَْمْو ُجوِد َو تَْرُك طَلَ ِب الَْمْفُقوِد َو بُغْ ُض الْ َكثَْرةِ َو ا ْختِیَاُر الُّزْه ِد َو َمْعِرفَةُ آفَاِتَِا َو َرفْ ُض َشَهَواِتَِا َم َع َرفْ ِض الِرَئَ َسِة فَإِذَا َح َصلَ ْت َه ِذهِ ا ْلِْ َصاُل ِفِ نَْف ٍس َوا ِح َدةٍ فَ ُهَو ِم ْن َخا َّصِة ا َّللَِّ َو عِبَاِدهِ الُْمَقَّربِ َین َو أَْولِیَائِِه َحقا. (مصباح الشریعة؛ ص)5

2 ذُل و ِذلة به معناى خوارى و ضد عزت است. ِذل (بهكسر اول) به معنى رام شدن است چنانكه در صحاح گوید: ذلیل شخصى است كه آشكارا خوار باشد و ناقه ذلول شتر رام است. در قاموسگوید: ذل با ضم وگاهى باكسر آید و به معنى نرمى است. راغب میگوید: ذُل با ضم آن استكه از روى قهر باشد و باكسر آن استكه بعد از سختى و چموشى باشد. قول صحاح با استعمال قرآن بیشتر میسازد.

ُ 3 ه َ ون ب ه ُ ِيح َ و ْ م ُ ه ب ه ُ ِيح ٍم ْ و َ ق ِ ب ُ َّ ِتي اللَّ ْأ َ ي َس ْو َف َ ف ِ ه ِين يا َأ ه َيُّا ا َّلذي َن آ َم ُنوا َم ْن َي ْر َت َّد ِم ْن ُك ْم َع ْن د َأ ِذ َّل ٍة َ َعلی ا ْلم ُ ْؤ ِمن َین َأ ِع َّز ٍة َ َعلی ا ْلكا ِفري َن ُيجا ِه ُدو َن في َسبي ِل ا َّ ِللَّ َو لا َيخا ُفو َن ْو َم َة لا َ ل ٌلي َ ع ٌ ِ سع ذ ِل َك َف ْض ُل ا َّ ِللَّ ُي ْؤتي ِه َم ْن َيشا ُء َو ا َّ ُللَّ وا ِئ ٍم . (المائدة : )54 وا ا ُ ل قا َل ِإ َّن ُه َي ُقو ُل ِإ َّنَّا َب َق َر ٌة لا َذ ُلو ٌل ُتث ُير ا ْ َلْ ْر َض َو لا ت َ ْس ِقيا ْلحَ ْر َث ُم َس َّل َم ٌة لا ِش َي َة فيها قا ْلْ َن ِج ْئ َت ِبا ْلحَ ِّق َف َذ َبحُوها َو ما كا ُدوا َي ْف َع ُلو َن. (البقرة : )71 ُه َو ا َّلذي َج َع َل َل ُك ُم ا ْ َلْ ْر َض َذ ُلو ًلا َفا ْم ُشوا في َمنا ِك ِبها َو ُك ُلوا ِم ْن ِر ْز ِق ِه َو ِإ َل ْي ِه ال هن ُشو ُر. (الملك : )15

كلمهی ذلول در مركبها به معناى مركب رام و راهوار است، مركبى كه به آسانى مىتوان سوارش شد، و اضطراب و چموشى ندارد. (موسوی همدانی، ترجمه تفسير المیزان، ج. ،19ص. « )598ي َن ِ ر ِ ف كا ْ ل ا َ ِع َّز ٍة َعلی َأ َ ین ِ ن ِ م ُْ ؤ ْلم ا َ َأ ِذ َّل ٍة َعلی »كلمهی اذلة جمع كلمه ذلیل و كلمهی اعزة جمع كلمه

َ

كه اعتنايى به عزت كاذب كفار كنند، كفارى كه اعتنايى به امر دین ندارند، هم چنان كه خداى تعال پیامبْ خود را همین طور ادب كرده، و به وى فرموده: ل ِإ لا َ ُتَ َّد َّن َع ْي َن ْي َك ِ ب نا ْ ع َّ ت َ م ما ِ ه … . (موسوی همدانی، ترجمه تفسير المیزان، ج. ،5ص. )633

4علی فرمود: «التََّوا ُض ُع یَ ْک ُسو َک الَْمَهابَةَ؛ فروتنی بر تو هیبت و بزرگی می پوشاند.» 5علی فرمود: «َثَََرةُ التَّوا ُضِع الَْم َحبَّةُ، َثَََرةُ الْکِِْبْ الَْم َسبَّةُ؛ میوه فروتنی، محبوبیت [در میان مردم] است و میوه [تلخ] تکبْ، بدگویی [مردم.»] 6فی الکافی عن الصادق ِ :من التواضع أن تَرضی ِبالمجلس دون المجلس، و أن تُ َسلَِم علی َمن تَلقی، و أن تَترُ َک المِراءَ إنکن َت ُِمحقاً. و لاُِتُ َّب عل أن ُتُ َم َد ی التقوی. یکی از نشانههای تواضع این است که در مجلسی که شرکت میکنی، به هر نشستن گاهی، به هر جایگاهی، راضی باشی. (سید مرتضی، الشافی، ص. )564

و محبوبیت، لْطلَق قوله « :إِ َّن التََّوا ُض َع یَِزی ُد َصا ِحبَهُ ِرفْعَةً فَتََوا َضعُوا یَْرفَ ْع ُکُم ا َّللَُّ»7که دال بر وجوب لزوم و ترجیح تواضع و هم دال بر اثر وضعی تواضع است که ارتفاع رتبهی مطلقه است، هر نوع رفعتی که قابل تصور و فوق تصور است که ارتقاء مقام سازمانی اقل آن است، رفعت محبوبیت در قلوب، رفعت تکریم توسط کارکنان و همکاران اعم از مافوق و مادون، رفعت عزت و شکستناپذیری و شوکت و… . زیرا معصوم برای رفعت قیدی را نیاورده و به طور مطلق فرموده تواضع کن و بالا برو، مثل اینکه میفرماید قرآن بخوان و ترقی کن. و البته این رفعت مطلقه یک رکن عمدهی شایستگی است. میتوان نام این اثر وضعی را اثر معکوس نهاد؛ زیرا مدیر متواضع تفوقطلب نیست، ولی تفوق پیدا میکند. در حقیقت، تواضع حقیقی نه برای تفوق، بلکه برای رضای رب العالمین به فائق شدن میانجامد، و الا تواضع برای تفوق سازمانی رفعت نمیآورد، فافهم.

فتحصل که اثر وضعی تواضع مدیران در برابر همکاران بهویژه نيروهای تُت امر و تُت خدمت به رفعت سازمانی همهجانبه میانجامد، لذا عقل سازمانی درک و حکم میکند به الزام در رفتار سازمانی متواضعانه و شرع مقدس نیز این الزام را تنفیذ و تأیید میکند.8

7علی فرمود: «ِبالتَّوا ُضِع تَ ُکوُن الِرفْعَةُ؛ تواضع انسان را بالا می برد.» و پیامبْ اکرم فرمود: «إِ َّن التََّوا ُض َع یَِزی ُد َصا ِحبَهُ ِرفْعَةً فَتََوا َضعُوا برد یَْرفَْع ُکُم ا َّللَُّ؛ به راستی فروتنی باعث زيَدی بالا رفتن صاحبش می شود. پس فروتنیکنیدکه خداوند شما را بالا .»

8 درس 85فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 13شهر شعبان المعظم .1447