فقه الروابط 83

4شنبه 8 -1404/11/8شعبان 28-1447ژانویه -2026فقه معاصر – فقه الاداره – فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی) –فقه ارتباطات سازمانی – نقشه راه مصباح الشریعه –روابط اربعه – درس -83رابطه مدیر با خلق – اصول سبعه – اصل دوم – عفو(- )6موانع عفو سازمانی– 2مانع قانونی مسئلهی :83در مواردی که کارمند خاطی تقاضای عفو میکند، باید عفو شود و مورد مجازات قرار نگیرد؛ ولی سابقهی خطاکهکیفری و مجازاتی بوده در پروندهی فرد محفوظ بماند تا اصلاح کامل رفتار و جبران مافات مورد تجدید نظر قرار گیرد

عفو سازمانی دارای موانعی است که تقسیمات مختلفی دارد. بسته به اینکه عفو خصوصی 1باشد یا عمومی و جرم مورد عفو قابل گذشت باشد 2یا غیر قابل گذشت. 3موانع عفو خصوصی، آن هم در جرائم قابل گذشت موانع نوعا اخلاقی و نفسانی هستند و نوبت قبل مورد تفقه قرار گرفتند. در این نوبت موانع قانونی عفو را مورد استنباط قرار میدهیم، به این معنا که عفو کاملا در اختیار مدیر نیست. مثلا در عفو خصوصی قانون این است که مجازات کاهش مییابد، ولی سابقهیکیفری باقی میماند. این قانونی است در قوهی قضائیه. در سازمان هم ممکن است

1عفو در حقوق ایران به دو نوع خصوصی و عمومی تقسیم میشود. عفو خصوصی با پیشنهاد رئیس قوهی قضائیه و تأیید رهبری شامل محکومان خاص (فردی) شده و مجازات را کاهش یا حذف میکند؛ اما سابقهیکیفری باقی میماند. عفو عمومی به موجب قانون (مجلس) صادر شده، شامل دستهی بزرگی از متهمان/محکومان میشود، تعقیب را موقوف و آثار تبعی جرم را محو میکند. تفاوتهای اصلی عفو عمومی و خصوصی: منشأ صدور: عفو عمومی توسط مجلس (قوهی مقننه) و عفو خصوصی توسط رهبری (با پیشنهاد رئیس قوهی قضائیه) انجام میشود. شمولیت: عفو عمومی شامل متهمان و محکومان (قبل و بعد از صدور حکم قطعی) و حتی معاونان جرم میشود، اما عفو خصوصی معمولا شامل محکومان قطعی است. سابقهی کیفری: عفو عمومی سابقهیکیفری را از بین میبرد، اما در عفو خصوصی محکومیت در سابقهیکیفری باقی میماند. مراحل پرونده: عفو عمومی میتواند در هر مرحلهای از تعقیب، دادرسی یا اجرا صادر شود و آن را متوقف کند. اجبار: عفو عمومی معمولا اجباری است و نیازی به رضایت متهم ندارد، اما عفو خصوصی نیاز به درخواست خود فرد یا رضایت وی دارد. جرائم: عفو عمومی عمدتا برای جرایم تعزیری است و معمولا جرایم حدی و سنگین (مانند شکنجه، قتل، سوءاستفاده از بیتالمال) را شامل نمیشود.

یتمحور الفرق الجوهري بین العفو العام والعفو الخاص حول الجهة المصدرة والأثر القانوني المترتب علیهما، لا سیما مع دخول «التعدیل الثاني لقانون العفو العام» حیز التنفیذ في العراق مطلع عام .1 :2025العفو العام ( )Amnestyالجهة المصدرة: یشرع بقانون من مجلس النواب العراقي. النطاق: یصدر بشكل جماعي لیشمل فئات واسعة من المدانین أو المتهمین بجرائم محددة. الأثر: يمحو الجريمة من أساسها ویسقط العقوبة الأصلیة والفرعیة، كما يمحو «القید الجنائي» (السوابق) للمشمول به. تحدیث :2025شمل التعدیل الأخیر في العراق إتاحة إعادة المحاكمة لمن ادعى انتزاع اعترافه بالإكراه أو بناء على أقوال «المخبر السري». كما شمل جرائم إرهابیة لم ینتج عنها قتل أو عاهة مستديمة. .2العفو الخاص ( )Pardonالجهة المصدرة: یصدر بمرسوم جمهوري بناء على توصیة من رئیس مجلس الوزراء. النطاق: یصدر بحق فرد أو مجموعة محددة بالاسم، وغالبا ما یكون في المناسبات والأعیاد. الأثر: یسقط العقوبة المحكوم بها أو يخففها، لكنه لا يمحو الجريمة ولا یزیل السوابق الجنائیة من سجل الشخص. الشروط: لا ميمنح إلا بعد صدور حكم بات (قطعي)، ویعد امتیازا سیادیا ولیس حقا للمحكوم. ملاحظة هامة: كلا النوعین لا يمس «الحقوق الشخصیة» أو المدنیة (التعویضات) للمتضررین من الجريمة، حیث یبقى حق الضحیة في المطالبة بالتعویض قائما أمام المحاكم المدنیة. هل ترغب في معرفة الجرائم المستثناة تحدیدا من قانون العفو العام الأخیر في العراق؟ قد تتضّمن ردود الذكاء الاصطناعي أخطاء. للحصول على استشارة قانونیة، ننصحك بمراجعة خبیر قانوني. مزید من المعلومات أثر قانون العفو العام في مكافحة الفساد المحقق تقدم بیا دراسة عبدالناصر. .1العفو العام: یشرع بقانون من مجلس النواب، العفو الخاص: یصدر بمرسوم جمیوري وبتوصیة من رئیس مجلس الوزراء. 2العفو العام: هیئة النزاهة. ما الفرق بین العفو العام والعفو الخاص؟ العفو العام تصدره السلطة التشریعة العفو الخاص، يختص به الملك والقاسم المشترك بینهم هو أن كلیهما یعتبران أسباب سقوط الدعوى العمومیة.

2جرایم قابل گذشت در قانون جدید: جعل سند و نوشتههای غیررسمی (مادهی ،)۵36سوءاستفاده از ضعف نفس اشخاص صرف نظر از شخص مرتکب (مادهی ،)۵۹6توهین به مقامات و کارمندان دولت (مادهی ،)60۹مزاحمت از طریق تلفن، پیامک و یا دستگاههای مخابراتی (مادهی ،)641تدلیس در نکاح (مادهی .)64

3 جرایم غیرقابل گذشت: جرایم تهدیدکنندهی امنیت داخلی و بینالمللی کشور، جعل سند رسمی، زنا، هر نوع رابطهی نامشروع خفیفتر از زنا، قتل عمد، آدمربایی.

چنین قانونی وجود داشته باشد. در اینجا مدیر نمیتواند قانونشکنی کند؛ لذا عفو محدود میکند. در این عفو البته درخواست عفو هم میشود، کقوله تعالی حکایة عن عباده المستعفی: «فاعف عنا.» 4درخواست عفو، ملاک خصوصی بودن عفو است، ولی مقوم عفو نیست، زیرا بدون درخواست برای مدیر لذت دیگری دارد. بحث در مانع قانونی است که سابقهیکیفری نباید حذف شود تا عفو صفت بازدارندگی پیدا کند و مانع سوءاستفاده شود. شبیه فرمایش امیرالمؤمنین که در دوستی افراط نکن، شاید روزی به دشمنی بدل شود و اسرار ردوبدلشده به ضرر شود. در دشمنی هم افراط نکن. شاید به دوستی بدل شود و رفتار دشمنانه باعث شرمساری شود. اینجا هم عفو بدون مجازات با حفظ سابقهی خطاکاری در بعضی خطاهای مناسب با این برخورد، میتواند اثربخشی سازمانی درونگرانه داشته باشد، فافهم. لذا باید به این مانع قانونی که مانع از عفو مطلق است احترام گذاشت و سعی در دور زدن آن نداشت که به مصلحت نظام سازمانی است. بله، اگر اصلاح کامل در رفتار سازمانی فرد حاصل شد، میتوان برای محو این سابقه اندیشید، ولی فینفسه مانع مفیدی است. البته عفو اتفاق میافتد، مجازاتی هم نمیشود، ولی در خاطره و حافظه و پرونده میماند. همانطور که گفته شد، در صورتی است که درخواست عفو هم صورت گرفته است، از سوی خاطی که پاسخ مثبت به عفو به گونهی نسبی مانع هر نوع فسادی خواهد شود. ان قلت قرآن میفرماید: َع َفا ا ه ُللَّ َع هما َس َل َف، 5قلت یعنی عفو از مجازات، نه حذف از سابقه. ثانیا در ادامه فرموده: َو َم ْن عا َد َف َي ْن َت ِق ُم ا ه ُللَّ ُ ه ْ ن ِ م وکه اشعار بر عدم محو سابقه دارد، والله العالم. فتحصلکه در مواردی که کارمند خاطی تقاضای عفو میکند، باید عفو شود و مورد مجازات قرار نگیرد؛ ولی سابقهی خطا که کیفری و مجازاتی بوده در پروندهی فرد محفوظ بماند تا اصلاح کامل رفتار و جبران مافات، مورد تجدید نظر قرار گیرد.6

ْ 4 ن ِإ ْذنا ِ خ هلا ُو ْس َعها َلَا ما َك َس َب ْت َو َع َل ْيها َما ا ْك َت َس َب ْت َر هبَّا لا ُتؤا ِإ ًسا ْ ف َ ن ه ُ لا ُي َك ِّل ُف اللَّ نَسينا َأ ْو َأ ْخ َط ْأنا َر هبَّا َو لا َتحْ ِم ْل َع َل ْينا ِإ ْصر ًا َكما َ َحَ ْل َت ُه َ َعَل ا هلذي َن ِم ْن َق ْب ِلنا َر هبَّا َو لا ُتحَ ِّم ْلنا ِ ه ِ ب نا َ ل َ ة َ ق ما لا طا َو ا ْع ُف َع هنا ا ْلكا ِفري َن ِم ْ و َق ْ ل ا َ ْن َت َم ْولانا َفا ْ ُنْ ْرنا َعَل َأ نا ْ َ نا َو ا ْرحَ َ ل ْ ر ِ ف ْ غ َو ا . (البقرة: )286

ِّ 5 م َ ع َ ت ُ م ْ م ُك ْ ن ِ م ُ ه َل َ ت َ ق ْ ن َ م َ و ٌ م ُ ر ُ ح ْ ُ تُ ْ ن َأ َ و َ د ْ ي لص ه يا َأ ه َيُّا ا هلذي َن آ َم ُنوا لا َت ْق ُت ُلوا ا د ًا َ َفجزا ٌء ِم ْث ُل ما َق َت َل ِم َن ال هن َع ِم َيحْ ُك ُم ِب ِه َذوا َع ْد ٍل ِم ْن ُك ْم َه ْدي ًا با ِل َغ ا ْل َك ْع َب ِة َأ ْو َك هفا َر ٌة َطعا ُم َ م ْ ن ِ م ه ُ ْم ِر ِه َع َفا ا ه ُللَّ َع هما َس َل َف َو َم ْن عا َد َف َي ْن َت ِق ُم اللَّ َأ َي ُذو َق َوبا َل ِ ل ًما يا ِ ص َِ لك ْو َع ْد ُل ذ َأ َ كين سا ُه َو ا ه ُللَّ َعزي ٌز ُذو ا ْن ِتقا ٍم. (المائدة: )95

6 درس 83فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 8شهر شعبان المعظم .1447