فقه الروابط 72

یکشنبه 21-1404/10/21رجب 11-1447ژانویه -2026فقه معاصر – فقه الاداره – فقه مدیریت رفتار سازمانی (فقه انگیزش) – فقه روابط انسانی در سازمان – نقشه راه مصباح الشریعه از امام صادق ع – روابط اربعه – درس – 72رابطه مدیر با خلق – اصول سبعه- اصل اول – حلم– 2آثار وحیانی حلم در تعاملات سازمانی مسئلهی :72مدیران در روابط انسانی با همکاران و ذینفعان سازمانی باید در کاستیهای پدیدآمده در فرآیندهای خدمات و تعاملات گوناگون سازمانی از خود بردباری و عفو نشان دهند تا فرصت جبران برای رفع کاستیها و کوتاهیهایکارکنان و کاربران توسط آنان پیدا شود

 

معلوم شد که حلم به معنای بردباری و برخورداری از آستانهی تحمل بالا در قبال نقد فعل سازمانی مدیران اعم از اعمال و رفتار آنان اولین اصل از اصول سبعهی 1رابطه با خلق است. مراد از خلق کلیهی کسانی هستند که با سازمان در ارتباطاند. ابواب جمعی یعنی تمامی پرسنل مجموعه، ارباب رجوع یعنی کلیهی مراجعان به سازمان برای دریافت کالا و خدمات که دو دسته هستند: مشتریان جزء وکل. مشترکان یعنی طرف قرارداد در شبکههای گوناگون خدماتدهی به سازمان. رقبا هم دیگر مصداق خلق هستند که در رقابت برای تسخیر بازار مشترک هستند. شهروندان در محیط سازمان هم از خلق شمرده میشوند که به نوعی از فعالیتهای سازمان متأثر میشوند، اعم از تأثیرات محیط زیستی و مدنی و… . این مصادیق گسترده و نظائر آن مشمول مفهوم خلق میشوند که به دلایل گوناگون ممکن است موجب تعارضات و اعتراضاتی بشود که باید با بردباری آنها را تحمل کرد؛ بهویژه نقدهایی که بر عملکردهای سازمان وارد میشود یا نارضایتیهایی که در اثر سوء برداشتها، سوء تفاهمها و سوء ظنها پدید میآید که در مراجعات و تعاملات اداری و مطالبات اجتماعی بروز طبیعی دارد. مدیر باید این را تحمل کند از کوره در نرود، غضبیهی خود را تدبیر کند و کنترل نماید تا بتواند از تهدیدات احتمالی فرصتسازی برای تعامل سازنده فراهم آورد. بهویژه در نقدهای علمی و فنی که باید ضریب و ظرفیت انتقادپذیری خود را بالا ببرد و از این نقدها برای اصلاح امور و بهبود مستمر سازمان استفاده نماید. این بهترین اثر حلم است، به خلاف اینکه برنجد و برنجاند و کار خرابتر شود و باعث کاهش انگیزه در تعامل بهتر شود. در خصوص حلم از خداوند نقل است که در ثبت بدیها شتاب در برخورد نمیشود تا جبران شود و در ثبت خوبیها فورا اقدام به پاداشدهی میشود. این تعامل حلیمانه مأموریت ربوبی فرشتگان است، با عنوانکراما کاتبین. این یک مصداق حلم است. جلوات دیگری هم هست؛ مانند اذهاب سیئات توسط حسنات و میتوان از آیاتیکه مذیَّل به حلیم هستند این آثار حلم ربوبی را تفقه نمود:

 

.1عدم مؤاخذه در سوگندها و عهود لغو و بیهوده در زبان، و نه قلبی في ِ و ْ غ لله ا ِ ب ه ُ ُ اللَّ لا ُيؤا ِخ ُذ ُكُ َأْيْا ِن ُك ْم َو ل ِك ْن ُيؤا ِخ ُذ ُ ْكُ ِبِا َك َس َب ْت ُق ُلو ُب ُ ْكُ َو ا ه ُللَّ َغ ُفو ٌر َحل ٌي.2

 

.2عدم مجازات لغزشها و کوتاهیها در امور زناشویی و خانوادگی

 

َو لا ُجنا َح َع َل ْي ُك ْم فيما َع هر ْض ُ ْتُ ِب ِه ِم ْن ِخ ْط َب ِة ال ِّنسا ِء َأ ْو َأ ْك َن ْن ُ ْتُ في َأ ْن ُف ِس ُك ْم َع ِ َلِ ا ه ُللَّ َأ هن ُك ْم َس َت ْذ ُ ُكُو َ ُنَ هن َو ل ِك ْن لا ُتُا ِع ُدو ُه هن ِس ًّرا ِإ هلا هن ا َأ َج َل ُه َو ا ْع َل ُموا َأ ُ ب تا ِ ك ْ ل َح هتَّ َ ْيَ ُل َغ ا ِ ح ُموا ُع ْق َ َدَ ال ِّنكا ِ ز ْ ع َت َو لا ًفا و ُ ر ْ ع َ م ًلا ْ و َ ق وا ُ ل و ُ ق َ ت ْ ن َأ ه َللَّ َي ْع َ ُلِ ما في هن ا ه َللَّ َأ َأ ْن ُف ِس ُك ْم َفا ْح َذ ُرو ُه َو ا ْع َل ُموا ٌلي َ ح ٌ ر و ُ ف َ غ . 3

 

َ 1و أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة الَْلِق َسبعَةٌ ا حلِْحلم َو العَفُو َو التََّوا ُض ُع َو ال َّس َخاءُ َو ال َّشَفَقةُ َو النُّص ُح َو العَدُل َو ا ِلْن َصا ُف. (امام جعفر بن محمد ،مصباح الشریعة، ص. 6 ) 2البقرة: .225خداوند شما را به خاطر سوگندهايى كه بدون توجه یاد مىكنید، مؤاخذه نخواهد كرد، اما به آنچه دلهاى شما كسب كرده (و سوگندهايى كه از روى اراده و اختیار یاد مىكنید) مؤاخذه مىكند. و خداوند، آمرزنده و بردبار است. 3البقرة: .235و گناهى بر شما نیست كه به طور كنایه، (از زنانى كه همسرانشان مردهاند) خواستگارى كنید، و یا در دل تصمیم بر این كار بگیرید (بدون اینكه آن را اظهار كنید.) خداوند مىدانست شما به یاد آنها خواهید افتاد (و با خواسته طبیعى شما به شكل معقول، مخالف

 

جي ْ ر ُت ْ ؤ ُت َ و ن ه ُ ه ْ ن ِ م ُ ء َ اتش ْ ن َ م ْدنى َأ َِ لك ا ْب َت َغ ْي َت ِ همِ ْن َع َز ْل َت َفلا ُجنا َح َع َل ْي َك ذ ِ ن َ م َ و ُ ء َ اتش ْ ن َ م ْي َك َ ل ِإ وي ا ِ بِ َ ْ يْ َ ض ْ ر َ ي َ و ن ه َ َْ زيح ْع ُي ُن ُه هن َو لا َأ ر ه َ ق َ ت ْ ن َأ آ َ ْتَ َت ُه هن ُك ُّل ُه هن َو ا ه ُللَّ َي ْع َ ُلِ ما في ُق ُلو ِب ُ ْكُ َو كا َن ا ه ُللَّ َعل ًيما َحل ًيما.4

 

.3عدم تقبیح اذیتها و منتهای بعد از خدمات و صدقات

 

ٌلي َ ح ٌّ ِنِ َ غ ه ُ ذ ًى َو اللَّ َأ ها ُ ع َ ب ْ ت َ ي ٍة َ ق َ د َ ص ْ ن ِ م ٌ ْ يْ َ خ ٌ ة َ ر ِ ف ْ غ َ م َ و َق ْو ٌل َم ْع ُرو ٌف .5

 

ٌ ر و ِإ ْن ُت ْق ِر ُضوا ا ه َللَّ َق ْرض ًا َح َسن ًا ُيُا ِع ْف ُه َل ُك ْم َو َي ْغ ِف ْر َل ُك ْم َو ا ه ُللَّ َش ُك َحل ٌي.6

 

.4عفو از عقبنشینی و مسامحه در مقابله با دشمن	َ
ل َ و َس ُبوا َ ما ك ِ ض ْ ع َ ب ِ ب ُ ن ِإ هن ا هلذي َن َ َتُ هل ْوا ِم ْن ُك ْم َ ْيَ َم ا ْل َت َقَا ْ َلج ْمعا ِن ِإه َنَّا ا ْس َت َز ه ُلَّ ُم ال هش ْيطا َق ْد َع َفا ا ه ُللَّ َع ْ ُ ْنْه ِإ هن ا ه َللَّ َغ ُفو ٌر َحل ٌي.7
.5تحمل در خصوص رفتار مضر میراثبران ه ا ِ مِ ُُ بع ُّ لر َو َل ُك ْم ِ ْنِ ُف ما َ َتَ َك َأ ْزوا ُج ُ ْكُ ِإ ْن َ ْلَ َي ُك ْن َ ُلَّ هن َو َل ٌد َف ِإ ْن كا َن َ ُلَّ هن َو َل ٌد َف َل ُك ُم ا	َو َ ُلَّ هن ال ُّر ُب ُع

 

َ َتَ ْك َن ِم ْن َب ْع ِد َو ِص هي ٍة ُيَص َيْ ِبِا َأ ْو َد ْي ٍن	ْ َ
لَ ْ ن ِإ ْ ُ تُ ِ همِا َ َتَ ْك ا َأ ْو ِ بِ َ ن و ُ ص ُتُ ٍة ي ه ِ ص َ و ِ د ْ ع َ ب ْ ن ِ م ْ ُ تُ َي ُك ْن َل ُك ْم َو َل ٌد َف ِإ ْن كا َن َل ُك ْم َو َل ٌد َف َل ُه هن ال ُّث ُم ُن ِ همِا َ َتَ ْك َد ْي ٍن َو ِإ ْن كا َن َر ُج ٌل ُيَ َر ُث َكلا َل ًة َأ ِو ن ْ كا ِإ َ ف ُ س ُ د ُّ لس ْن ُه َما ا ِ م ٍ د ِ ح ْخ ٌت َف ِل ُك ِّل وا ُأ ْ و َأ ٌ خ َأ ُ ه َ ل َ و ٌ ة َأ َ ر ْ م ا ال ُّث ُل ِث ِم ْن َب ْع ِد َو ِص هي ٍة ُيَصى ْك َ َثَ ِم ْن ذ ِل َك َف ُه ْم ُش َركا ُء ِفي َأ ُنُا َغ ْ َيْ ٍن ْ ي َ د ْ و َأ ا ِ بِ ٌلي َ ح ٌلي َ ع ه ُ َو اللَّ ِ للَّه ُم َضا ٍّر َو ِص هي ًة ِم َن ا .8
.6تحمل مطالبات بینتیجه یا بدنتیجه ْ	9

ش َأ ْ ن َ ع يا َأ ُّ َيُّا ا هلذي َن آ َم ُنوا لا ت َ ْس َئ ُلوا يا َء ِإ ْن ُت ْب َد َل ُك ْم ت َ ُس ْؤ ُ ْكُ َو ِإ ْن ت َ ْس َئ ُلوا َع ْنها ح َيْ ُي َن هز ُل ا ْل ُق ْرآ ُن ُت ْب َد َل ُك ْم َع َفا ا ه ُللَّ َع ْنها َو ا ه ُللَّ َغ ُفو ٌر َحل ٌي..7تحمل در عدم فهم دقیق بندگان در امور عالی

 

نیست) ولى پنهانى با آنها قرار زناشويى نگذارید، مگر اینكه به طرز پسندیدهاى (به طور كنایه) اظهار كنید! (ولى در هر حال) اقدام به ازدواج ننمایید، تا ع ّدهی آنها سرآید! و بدانید خداوند آنچه را در دل دارید، مىداند! از مخالفت او بپرهیزید! و بدانید خداوند، آمرزنده و بردبار است (و در مجازات بندگان، عجله نمىكند!)

 

4الأحزاب: ( .51موعد) هر یك از همسرانت را بخواهى مىتوانى به تأخیر اندازى، و هر كدام را بخواهى نزد خود جاى دهى؛ و هرگاه بعضى از آنان را كه بركنار ساختهاى بخواهى نزد خود جاى دهى، گناهى بر تو نیست؛ این حكم الهى براى روشنى چشم آنان، و اینكه غمگین نباشند و به آنچه به آنان مىدهى همگى راضى شوند نزدیكتر است؛ و خدا آنچه را در قلوب شماست مىداند، و خداوند دانا و بردبار است (از مصالح بندگان خود با خبر است، و در كیفر آنها عجله نمىكند!)

 

5البقرة: .263گفتار پسندیده (در برابر نیازمندان،) و عفو (و گذشت از خشونتهاى آنها،) از بخششى كه آزارى به دنبال آن باشد، بهتر است؛ و خداوند بىنیاز و بردبار است.

 

6التغابن: .17اگر به خدا قرض الحسنه دهید، آن را براى شما مضاعف مىسازد و شما را مىبخشد؛ و خداوند شكركننده و بردبار است!

 

7آلعمران: .155كسانى كه در روز روبرو شدن دو جمعیت با یكدیگر (در جنگ احد،) فرار كردند، شیطان آنها را بر اثر بعضى از گناهانى كه مرتكب شده بودند، به لغزش انداخت؛ و خداوند آنها را بخشید. خداوند، آمرزنده و بردبار است.

 

8النساء: .12و براى شما، نصف میراث زنانتان است، اگر آنها فرزندى نداشته باشند؛ و اگر فرزندى داشته باشند، یك چهارم از آن شماست؛ پس از انجام وصیتى كه كردهاند، و اداى دین (آنها). و براى زنان شما، یك چهارم میراث شماست، اگر فرزندى نداشته باشید؛ و اگر براى شما فرزندى باشد، یك هشتم از آن آنهاست؛ بعد از انجام وصیتى كه كردهاید، و اداى دین. و اگر مردى بوده باشد كه كلاله [خواهر یا برادر] از او ارث مىبرد، یا زنى كه برادر یا خواهرى دارد، سهم هر كدام، یك ششم است (اگر برادران و خواهران مادرى باشند)؛ و اگر بیش از یك نفر باشند، آنها در یك سوم شریكاند؛ پس از انجام وصیتى كه شده، و اداى دین؛ به شرط آنكه (از طریق وصیت و اقرار به دین) به آنها ضرر نزند. این سفارش خداست؛ و خدا دانا و بردبار است.

 

9المائدة: .101اى كسانى كه ايمان آوردهاید! از چیزهايى نپرسید كه اگر براى شما آشكار گردد، شما را ناراحت مىكند! و اگر به هنگام نزول قرآن، از آنها سؤال كنید، براى شما آشكار مىشود؛ خداوند آنها را بخشیده (و نادیده گرفته) است. و خداوند، آمرزنده و بردبار است.

 

ِ فيه ْ ن َ م َ و ْر ُض َ ت ُ َس ِّب ُح َل ُه ال هسماوا ُت ال هس ْب ُع َو ا ْلْ هن َو ِإ ْن ِم ْن َش ْي ٍء ِإ هلا ُي َس ِّب ُح ِبحَ ْم ِ ِدِ َو ل ِك ْن لا َت ْف َق ُهو َن ت َ ْسبيحَ ُه ْم ِإ هن ُه كا َن َحل ًيما َغ ُفور ًا.10

 

.8تحمل در همراهی بندگان در نیل به اهداف و مقاصد عالی

 

ٌلي َ ح ٌلي َ ع َ ل ه َ هن اللَّ ِإ َ و ُ ه َ ن ْ و َ ض ْ ر َ ي ًلا َ خ ْ د ُ م ْ ه ُ نْه َل ِ خ ْ د ُ ي َ ل . 11

 

.9تحمل امور سنگین و جلوگیری از انحرافات ساختاری به نفع بندگان

 

ن ه ِإ ِ ِ َح ٍد ِم ْن َب ْعدِ َأ ْ ن ِ م ما ُ ه ْم َس َك َأ ْ ن ِإ تا َ ل ِئ ْن زا َ ل َ و ْن َت ُزولا َأ ْر َض َ َو ا ْلْ ِ ت ُك ال هسماوا ِ س ْ ُ هن ا ه َللَّ يْ ِإ ًرا و ُ ف َ غ ُه كا َن َحل ًيما .12

 

جمعبندی

 

خداوند تبارک و تعالی به عنوان مالک و مدبر امور عالمین و منظومات و منظمات هستی در موارد مختلف بندگان خود را نسبت به کاستیهایی که در حیات اجتماعی از خود نشان میدهند، اعم از امور مربوط به تدبیر نفس، منزل و مدینه در ابعاد اقتصادی، سیاسی، مدنی و… با حلم برخورد میکند تا در جبران کاستیها فرصت داشته باشند و به بهبود مستمر امورشان بیانجامد. مدیرانی که مشروعیت خود را از اتصال به ربوبیت الهی کسب میکنند باید با تخلق به اخلاق خداوند حلم خود را خداگونه توسعه دهند و آثار عالیهی آن را درک کنند، و الله العالم.

 

فتحصلکه مدیران در روابط انسانی با همکاران و ذینفعان سازمانی باید در کاستیهای پدیدآمده در فرآیندهای خدمات و تعاملات گوناگون سازمانی از خود بردباری و عفو نشان دهند تا فرصت جبران برای رفع کاستیها و کوتاهیهای کارکنان و کاربران توسط آنان پیدا شود.13

 

10الْسراء: .44آسمانهاى هفتگانه و زمین و كسانى كه در آنها هستند، همه تسبیح او مىگویند؛ و هر موجودى، تسبیح و حمد او مىگوید؛ ولى شما تسبیح آنها را نمىفهمید؛ او بردبار و آمرزنده است.

 

11الحج: .59خداوند آنان را در محلى وارد مىكند كه از آن خشنود خواهند بود؛ و خداوند دانا و بردبار است. 12فاطر: .41خداوند آسمانها و زمین را نگاه مىدارد تا از نظام خود منحرف نشوند؛ و هرگاه منحرف گردند، كسى جز او نمىتواند آنها را نگاه دارد، او بردبار و غفور است!

 

13 درس 72فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 21شهر رجب المرجب .1447