فقه الروابط 68

یکشنبه 14-1404/10/14رجب 4-1447ژانویه -2026فقه معاصر – فقه الاداره – فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی )- نقشه راه امام صادق ع در مصباح الشریعه – روابط اربعه درس -68رابطه مدیر با خود (تدبیر نفس )- اصل هفتم از اصول هفتگانه – ربطها فی الفقر او فی الفقه – معنای لفوی فقه (فهم دقیق) – اخبار باب-فهم کلام وپیام رهبران دینی

مسئلهی :68مدیران در مقام تدبیر نفس باید نفس خود را به فهم دستورات رهبران سازمانی اصلح تعلیم و تمرین دهند تا فرآیند تراکنش پیامها و دستورات سازمانی به تفاهم، تعامل و انگیزش جمعی بیانجامد

معلوم شد که فقه در لغت فهم دقیق است و آیات ربوبی قلمروی فهم را در امور عقائد و اخلاقی و حکمرانی میداند. فهم قابل تعمیق و دقیق آیات مفصلهی خدا به شکل کنش و واکنش است. آخرت قابل فهم است و البته اموری مثل تسبیح کائنات فرافهم و در منطقهی حیرت 1است. دین قابل فهم دقیق و تفقه است و باید تفهم شود و البته فقه و فهم موانعی هم داردکه نوعاً افعال قلب هستند؛ مثل صرف، طبع و…که باعث آن صاحب قلب است و با رفع آن میتوان قوهی فهم و فقه را در قلوب فعال کرد و مسائل را فهمید. این را از آیات باب استنباط کردیم و تکلیف رفع مانع و تهیهی شرط فقه و فهم را از سوی شرع بر دوش مدیران دیدیم. و برای تکمیل بحث خوب است که به اخبار باب هم متفقه و متمسک شویم. البته اصل آیات است و اخبار باید با آنها هماهنگ باشند، ولی تفسیر آیات و تبیین آیات با اخبار است.

در اخبار، سنگینی متعلق فقه و فهم به سوی رهبری دینی است یعنی نبوت پیامبر 2و ولایت امیرالمؤمنین 3را بفهمند، مثل فهم قول شعیب کما مر فی القرآن. اگر رسالات رهبری فهمیده و تفقه شود و عمق آن درک شود، پیروی آگاهانه و عارفانه میشود و دیگر او را مجنون نمیخوانند و داری ِجنَّه 4نمیدانند؛ زیرا پیامهای نا متعارف پیامبران که نگاهی جدید به جهان و حکمرانی آن است و همت بالا برای اصلاح جهان و انذار عالمین و

1حیرت، اصطلاحی در عرفان به معنای حالت عجز و ناتوانی از ادراک حصولی است، معرفت حقیقتکه ممکن است خوْد حاصل ادراک حضوری وجودی آن باشد.

2 إِنَّ َك لََر ُسوُل ا َّللِّ َو ا َّللُّ یَْعلَُم إِنَّ َك لََر ُسولُهُ َو ا َّللُّ یَ ْشَه ُد إِ َّن الُْمنافِِق َین بَِوَلایَِة عَلِي لَكاِذبُوَن. اَّتََُّذوا أَْيْاَنَُْم ُجنَّةً فَ َص ُّدوا عَ ْن َسبِیِل ا َّللِّ َو ال َّسبِیلُ ُهَو الَْو ِص ُي إَِّنَُْم ساءَ ماكانُوا یَْع َملُوَن ذلِ َك ِبََِّنَُْم آَمنُوا بِِرَسالَتِ َك َو َكَفُروا بَِوَلایَِة َو ِصیِ َك فَطُبِ َع ا َّللُّ عَلى قُلُوِبِِْم فَ ُهْم لا یَْفَقُهوَن قُلْ ُت َما َمْعَنَ َلا یَْفَقُهوَن قَاَل یَُقوُل َلا یَْعِقلُوَن بِنُبَُّوتِ َك. (کلینی، الكافي (ط الإسلامیة،) ج. ،1ص. )433قُلْ ُت: َما َمْعنَ «َلا یَْفَقُهوَن»؟ قَاَل: «یَُقوُل: َلایَْعِقلُوَن بِنُبَُّوتِ َك». (کلینی، کافی، (ط دار الحدیث،) ج. ،2ص. )415گفتم: معنَ لا یفقهون چیست؟ فرمود: یعنَ حقیقت نبوت تو را تعُّقل نمىكنند. (کلینی، أصول الكافي، ترجمهی كمرهاى، ج. ،3ص. َ )223و َخَرَج َر ُسوُل ا َّللِّ فَإِذَا ِفي الَْم ْس ِج ِد َمجْلِ َسا ِن َمجْلِ ٌس یَتََفَّقُهوَن َو َمجْلِ ٌس یَْدعُوَن ا َّللَّ تَعَاَلَ َو یَ ْسأَلُونَهُ فََقاَلكَِلا الَْم ْجلِ َسِْین إَِلَ َخْیر أََّما َهُؤَلاِء فَیَْدعُوَن ا َّللَّ َو أََّما َهُؤَلاِء فَیَتَعَلَُّموَن َو یَُفِّقُهو َن ا ْلَْاِه َل َهُؤَلاِء أَفْ َضلُ ِبالتَّْعلِیِم أُْرِسلْ ُت ُثَُّ قَعَ َد َمعَُهْم. (شهید ثانی، منیة المرید، ص. )106 3محمد بن یعقوب: عن علي بن محمد، عن بعض أصحابنا، عن ابن محبوب، عن محمد بن الفضیل، عن أبي الحسن الماضي في حدیث قال: قلت: ذلِ َك ِبََِّنَُْم آَمنُوا ُثَُّ َكَفُروا؟ قال: «إن الله تبارك و تعالَ سمى من لم یتبع رسوله في ولایة وصیه منافقین، و جعل من جحد وصیه و إمامته َون ُِفق نا كمن جحد محمدا و أنزل بذلك قرآنا، فقال: یا محمد إِذا جاءََك الُْم بولایة وصیك قالُوا نَ ْشَه ُد إِنَّ َك لََر ُسوُل ا َّللِّ َو ا َّللُّ یَْعلَُم إِنَّ َك لََر ُسولُهُ َو ا َّللُّ یَ ْشَه ُد إِ َّن الُْمنافِِق َین بولایة علي لَكاِذبُوَن اَّتََُّذوا أَْيْاَنَُْم ُجنَّةً فَ َص ُّدوا عَ ْن َسبِیِل ا َّللِّ و السبیل هو الوصي إَِّنَُْم ساءَ ماكانُوا یَْع َملُوَن ذلِ َك ِبََِّنَُْم آَمنُوا برسالتك و َكَفُروا بولایة وصیك فَطُبِ َع الله عَلى قُلُوِبِِْم فَ ُهْم لا یَْفَقُهو َن.» (بحرانی، البرهان في تفسیر القرآن، ج. ،5ص. )384

عَلِ ُّي بْ ُن َجْعد عَ ْن ُشْعبَةَ عَ ْن قَتَاَدةَ عَ ِن ا ْلحُ َسِْین عَ ِن ابْ ِن عَبَّاس أََّن عَبْ َد ا َّللِّ بْ َن أَِبي َسلُول َكا َن یَتَنَ َّحى عَ ِن النَِِّب َم َع َجمَاعَة ِم َن الُْمنَافِِق َین ِفي َنا ِحیَة ِم َن الْعَ ْس َكِر لِیَ ُخو ُضوا ِفي أَْمِر َر ُسوِل ا َّللِّ ِفي غَْزَوةِ ُحنَْین فَلََّما أَقْبَ َل َرا ِجعاً إَِلَ الَْم ِدینَِة َرأَى َحَّفاًلا َو ُهَو ُم ْسلٌِم لَطََم لِلْ َح ْمَقاِء َو ُهَو ُمنَافِ ٌق فَغَ ِض َب ابْ ُن أَِبي َسلُول َو قَاَل لَْو َكَفْفتُْم عَ ْن إِطْعَاِم َهُؤَلاِء لَتََفَّرقُوا عَنْهُ یَْعِنِ عَ ِن النَِِّب َو ا َّللِّ لَئِ ْن َرَجْعنا إَِلَ الَْم ِدینَِة لَیُ ْخِرَج َّن اْلَْعَُّز ِمنَْها اْلَْذََل یَْعِنِ نَْف َسهُ َو النََِّّب فَأَ ْخَبرَ َزیُْد بْ ُن أَْرقََم لِلنَِِّب ِبََِقالِِه فَأَتَى ابْ ُن أَِبي َسلُول ِفي أَ ْشَرا ِف اْلَْنْ َصاِر إَِلَ النَِِّب یُعَ ِذُرونَهُ َو یُ َك ِذبُوَن َزیْداً فَا ْستَ ْحیَا َزیٌْد فَ َك َّف عَ ْن إِتْیَا ِن َر ُسوِل ا َّللِّ ص فَنََزَل ُه ُم الَّ ِذی َن یَُقولُوَن لا تُنِْفُقوا عَلى َم ْن عِنْ َد َر ُسوِل ا َّللِّ َحَّتَّ یَنَْف ُّضوا َو َِّللِّ َخزائِ ُن ال َّسماوا ِت َو اْلَْْر ِض َو لكِ َّن الُْمنافِِق َین لا یَْفَقُهو َن یَُقولُوَن لَئِ ْن َرَجْعنا إَِلَ الَْم ِدینَِة لَیُ ْخِرَج َّن اْلَْعَُّز ِمنَْها اْلَْذََّل َو َِّللِّ الْعَِّزةُ َو لَِر ُسولِِه َو لِلْ ُمْؤِمنِ َین یَْعِنِ الُْقَّوةَ َو الُْق ْدَرةَ ِلَِْم ِیر الُْمْؤِمنِ َین َو أَ ْص َحابِِه. (إبن شهرآشوب، مناقب آل أبي طالب علیهم السلام، ج. ،2ص. )81

4 ِ م ِ لِل َأ ْن َت ُقو ُموا ٍ َدَ ِ ح ا ِ ْم بِ ُظ ُك ِ ع َأ منَّا ِإ ُق ْل َم ْثنى َو ُفرادى َشدي ٍد ٍ ب ُ مثُ َت َت َف مك ُروا ما ِبصا ِح ِب ُك ْم ِم ْن ِج من ٍة ِإ ْن ُه َو ِإ ملا َنذي ٌر َل ُك ْم َب ْ َيْ َي َد ْي َعذا . (سبأ: )46

بشریت، پیامهایی است که مردم معمولی انس ذهنی و قلبی با آن ندارند. لذا این پیامها را جنونآمیز داوری میکنند، ولی اگر قلب سلیم، غیرمطبوع، غیرمصروف، غیرمکنون، خالی از نفاق و… داشته باشد، پیام پیامبر را فهم و تفقه کرده و دیگر او را به این اوصاف موهن متصف نمیکنند. متعاقب فهم عمیق به یاری جدی او برمیخیزند و برانگیخته شده، فدایی او شده، جان او را بر جان خویش مقدم میدارند و برای اقامه و ادارهی مرام آسمانی و وحیانی او مجاهدت به مال و جان میکنند. اینها همه متوقف بر فهم دقیق معارف اوست. لذا در خبر آمد که «لایفقهون ای لا یعقلون بنبوتک،» پس ربط نفس به فقه و فهم در تدبیر نفس به این معناست که او را مجهز به فهم دقیق رسالات الهی نماییم. تجهیز نفس به فقه باعث میشود که به کمک پیامبران 5و رهبران 6و امامان دینی 7به نفس مطمئنه بدل شود. در حقیقت نفس یاد میگیرد که در تدبیر مدینه و منظمه، مطیع رهبری اصلح باشد، تعبد داشته باشد و چون و چرا نکند، البته به این علت که فهم دقیق نسبت به فرامین و برنامهها و سیاسات او پیدا کرده و لذا تابع میشود. این تبعیت را باید در تدبیر نفس به او فهماند، فافهم. تفقه: عدم فهم و فقه نبوت، امامت و رهبری در اخبار و آیات دارای مذمت است و مذمت علامت حرمت نافهمی است؛ یعنی فهم دقیق بهویژه برای مدیران واجب است تا پیام رهبران مافوق را تفهم و تفقه کنند، تبعیت کنند و به همکاران خود هم تفهیم کنند و بر کارکنان هم لازم است که نفس خود را نسبت به درک فرامین و قوانین سازمانی دقیق کنند تا در فرآیند استفهام تراکنش پیامها و دستورات مورد تفاهم قرار گیرد و به تعامل بیانجامد، والله العالم.

فتحصل که مدیران در مقام تدبیر نفس باید نفس خود را به فهم دستورات رهبران سازمانی اصلح تعلیم و تمرین دهند تا فرآیند تراکنش پیامها و دستورات سازمانی به تفاهم، تعامل و انگیزش جمعی بیانجامد.8

5 َو َخَرَج َر ُسوُل ا َّللِّ فَإِذَا ِفي الَْم ْس ِج ِد َمجْلِ َسا ِن َمجْلِ ٌس یَتََفَّقُهوَن َو َمجْلِ ٌس یَْدعُوَن ا َّللَّ تَعَاَلَ َو یَ ْسأَلُونَهُ فََقاَلكَِلا الَْم ْجلِ َسِْین إَِلَ َخْیر أََّما َهُؤَلاِء فَیَْدعُوَن ا َّللَّ َو أََّما َهُؤَلاِء فَیَتَعَلَُّموَن َو یَُفِّقُهو َن ا ْلَْاِه َل َهُؤَلاِء أَفْ َضلُ ِبالتَّْعلِیِم أُْرِسلْ ُت ُثَُّ قَعَ َد َمعَُهْم… . (شهید ثانی، منیة المرید، ص. )106 َ6و َزیَْد بْ َن َدثِنَةَ َو عَبْ َد ا َّللِّ بْ َن طَاِرق َو أَِمیرُ الَْقْوِم َمْرثٌَد لََّما قَ ِدَم عَلَیِْه َرْه ٌط ِم ْن عَ َضل َو ال ِدی ِش َو قَالُوا ابْعَ ْث َمعَنَا نََفراً ِم ْن قَْوِم َك یُعَلُِمونَنَا الُْقْرآ َن َو یَُفِّقُهونَنَا ِفي ال ِدی ِن فَ َخَرُجوا َم َع الَْقْوِم إَِلَ بَطْ ِن الَّرِجیِع َو ُهَو َماءٌ ِلهَُذیْل فََقتَلَُهْم َح ٌّي ِم ْن ُه َذیْل یَُقاُل َلهُْم بَنُو ِلحْیَا َن َو أُ ِصیبُوا َِجمیعاً. َو ذََكَر أََبا ٌن أََّن ُه َذیًْلا ِح َین قَتَلَ ْت عَا ِصَم بْ َن َثابِت أََراُدوا َرأْ َسهُ لِیَبِیعُوهُ ِم ْن ُسَلافَةَ بِنْ ِت َسْعد َو قَْد َكانَ ْت نََذَر ْت ِح َین أُ ِصی َب ابْنَاَها ِبُِ ُحد لَئِ ْن قََدَر ْت عَلَى َرأِْسِه لَتَ ْشَربََّن ِفي قِ ْحِفِه ا ْلَْْمَر فََمنَعَتُْه ُم ال َّدبَُر… . (طبرسی، إعلام الورى بِعلام الهدى (ط القديْة،) ص. )87

َو َرَج َع النَُِّّب إَِلَ الَْم ِدینَِة یَْوَم ا ْلُُْمعَِة ُثَُّ َكانَ ْت غَْزَوةُ الَّرِجیِع َماءٌ ِلهَُذیْل َو ذَلِ َك أَنَّهُ قَ ِدَم عَلَى النَِِّب ِ م ْن عَ َضل َو ال ِدی ِش َو قَالُوا ابْعَ ْث َمعَنَا نََفراً یُعَلُِمونَنَا الُْقْرآ َن َو یَُفِّق ُهونَنَا ِفي ال ِدی ِن فَبَعَ َث َمْرثََد بْ َن أَِبي َمْرثَد الْغَنَِو َّي َحلِی َف َحََْزةَ ِفي ِستَِّة نََفر َو ُه ْم َخالُِد بْ ُن بَ ْكر َو عَا ِص ُم بْ ُن َثابِت اْلَْفْلَ ُح َو ُجنَیْ ُب بْ ُن عَ ِدي َو َزیُْد بْ ُن َدثِنَةَ َو عَبْ ُد ا َّللِّ بْ ُن طَاِرق فَلََّما بَلَغُوا بَطْ َن الَّرِجیِع قَاتَلُوا الَْقْوَم فََقالُوا لَ ُكْم عَْه ُد ا َّللِّ َو ِمیثَاقُهُ أََّلا نَْقتُلَنَّ ُك ْم فَلَْم یََزْل َمْرثٌَد َو َخالٌِد َو عَا ِصٌم یَُقاتِلُوَن َحَّتَّ قُتِلُوا… . (إبن شهرآشوب، مناقب آل أبي طالب ،ج. ،1ص. )194

7ا ْلحُ َسُْین بْ ُن َسعِید عَ ِن ا ْلحَ َس ِن عَ ْن ُزْرعَةَ عَ ْن َسمَاعَةَ قَاَل: َسأَلْتُهُ عَ ِن اِْلإَماِم إِذَا أَ ْخطَأَ ِفي الُْقْرآ ِن فََلا یَْدِري َما یَُقوُل قَاَل یَْفتَ ُح عَلَیِْه بَْع ُض َم ْن َخلَْفهُ قَاَل َو َسأَلْتُهُ عَ ِن الَّرُجِل یَُؤُّم النَّا َس فَیَ ْس َمعُوَن َصْوتَهُ َو َلا یَْفَقُهو َن َما یَُقوُل فََقاَل إِذَا َِسم َع َصْوتَهُ فَ ُهَو ُيُِْزیِه َو إِذَا َلمْ یَ ْس َم ْع َصْوتَهُ قََرأَ لِنَْف ِسِه. (طوسی، تهذیب الْحكام (تحقیق خرسان،) ج. ،3ص. )34

َما َرَواهُ ا ْلحُ َسُْین بْ ُن َسعِید عَ ِن ا ْلحَ َس ِن عَ ْن ُزْرعَةَ عَ ْن َسمَاعَةَ قَاَل: َسأَلْتُهُ عَ ِن الَّرُجِل یَُؤُّم النَّا َس فَیَ ْس َمعُوَن َصْوتَهُ َو َلا یَْفَقُهو َن َما یَُقوُل فََقاَل إِذَا َِسم َع ََرأ َصْوتَهُ فَ ُهَو ُيُِْزیِه َو إِذَا َلمْ یَ ْس َم ْع َصْوتَهُ قَ لِنَْف ِسِه. (طوسی، الإستبصار، ج. ،1ص. )429

8 درس 68فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 14شهر رجب المرجب .1447