فقه الروابط 46

3شنبه 4آذر 1404 -4جمادی الثانی 1447- 25نوامبر 2025- فقه الاداره – فقه مدیریت رفتار سازمانی – درس 46 فقه روابط انسانی و ارتباطات سازمانی – روابط اربعه – رابطه دوم – رابطه مدیر با خود –اصل سوم – حمل الاذی (تحمل آزار و سختی )2

$ مسئله‌ی 46: مدیران در مقام تدبیر نفس باید عملیات ایذایی دشمنِ نفس در جهاد اکبر را تحمل کنند و سستی به خود راه ندهند تا با مدیریت زمان، کنترل سازمان بزرگ نفس را به دست بگیرند و بدانند که اذیت‌های مسیر تدبیر، به عنوان عمل صالح برای آن‌ها ثبت خواهد شد که به ضمیمه‌ی ایمان، طوبای پیروزی بر نفس را به ارمغان می‌آورد

معلوم شد که حمل الاذی^[1] یعنی تاب‌آوری در مقابل خار و آزارِ راه که اصلی مهم در مدیریت بر خویشتن است. زودرنجی، کنار کشیدن و صحنه‌ی مبارزه را خالی کردن و میدان را به شیطان وانهادن مخالف «حمل الاذی» است. انسان‌های مدیر و مدبر، مدیران اهل تحول و آینده‌ساز باید قدرت تاب‌آوری و صبر و مقاومت در مقابل مشکلات داشته باشند. اذیت افراد موذی در طول مسیر تدبیر نفس در عالم اکبر با جهاد اکبر نباید خللی در اراده‌ی ادامه‌ی راه ایجاد کند.

اولاً معلوم شد که توکل بر خدا در تحمل اذیت‌ها نقش اساسی دارد. دوم این‌که باید به این قانون الهی توجه کنیم که اطلاق خود هر اذیتی از هر دشمنی، من جمله دشمن نهفته در نفس را هم دلالت دارد: «لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً»^[2] دشمن که می‌خواهد نفس را از کنترل شما خارج کند، جز اذیت از او برنمی‌آید و پیروزی قاطع ندارد. او فقط ایذاء می‌کند و ضرر دیگری ندارد. غالب در این مبارزه بلاتردید مدیر مدبر نفس است. او نباید از ایذائات ناراحت شود و باید تحمل کند، مثل خاکستری که بر سر می‌ریزند، دشنامی که می‌دهند، همز و لمزی که دارند، نیش‌هایی که می‌زنند و… . باید پیش رفت.

بیت

در بیابان گر به شوق کعبه خواهی زد قدم      سرزنش‌ها گر کند خار مغیلان غم مخور^[3]

شوق کعبه تمامی خارهای مغیلانِ راه و خلیدگی ناشی از خار را جبران می‌کند و گویا اصلا درد نمی‌کشد، لقوله G: «لایجدون الم مس الحدید».^[4]رزمندگان کربلای نفس درد آهن را حس نمی‌کردند، نیزه و شمشیر و تیر دردی در وجودشان ایجاد نمی‌کرد، کقوله تعالی: «قلنا یا نار کونی برداٌ وسلاماً علی ابراهیم»، زیرا شوق حفظ اسلام در رکاب امام G داشتند و مثل زنان مصری که محو جمال یوسف G می‌شدند و با کارد دست خود را می‌بریدند^[5] و هیچ احساسی از اذیت کارد نداشتند. مجاهد نفس هم رنجی از ایذائات دشمن نفس یعنی شیطان احساس نمی‌کند، یعنی هدف مهم که تسخیر نفس به غرض در اختیار خدا قرار دادن این سازمان وسیع و طویل و عریض است، حمل الاذی را آسان می‌کند. زیرا نفس را اگر نتوانیم مدیریت کنیم، نمی‌توانیم منظمه و مدینه را مدیریت نماییم. این مقدمه‌ی آن است و واجب است عقلاً و شرعاً. حمل الاذی هم واجب است به عنوان مقدمه‌ی مقدمه‌ی واجب، زیرا «لایتم الواجب الا به».^[6] سوم این‌که خداوند برای تشویق ما تحمل اذیت را به عنوان عمل صالح ثبت و حساب می‌کند، یعنی تشنگی، گرسنگی، خلیدگی، زخم‌دیدگی و… را به عنوان عمل صالح حساب می‌کند که به ضمیمه، ایمان طوبای پیروزی بر نفس را هدیه می‌آورد، لقوله تعالی: «وَلاتَهنُوا و لاتَحزَنوُا وَ أنتُمُ الأعلَونَ إن کُنتم مُؤمِنینَ».^[7]

تفقه: لاتهنوا نهی است از سستی و رنجیدگی مسیر، یعنی طلب ترک وهن از سوی شارع مقدس و یعنی وجوب فعل تحمل اذیت‌ها طبق قاعده‌ی ضد، فتدبّر.

فتحصل که مدیران در مقام تدبیر نفس باید عملیات ایذایی دشمن نفس را در جهاد اکبر تحمل کنند و سستی به خود راه ندهند تا با مدیریت زمان کنترل سازمان بزرگ نفس را به دست گیرند و بدانند که اذیت‌های مسیر تدبیر، به عنوان عمل صالح برای آن‌ها ثبت خواهد شد که به ضمیمه‌ی ایمان، طوبای پیروزی بر نفس را به ارمغان می‌آورد.^[8]

[1] و أُصُولُ مُعَامَلَةِ النَّفْسِ‏ سَبْعَةٌ الْخَوْفُ وَ الْجَهْدُ وَ حَمْلُ الْأَذَى وَ الرِّيَاضَةُ وَ طَلَبُ الصِّدْقِ وَ الْإِخْلَاصُ وَ إِخْرَاجُهَا مِنْ مَحْبُوبِهَا وَ رَبْطُهَا فِي الْفَقْرِ وَ أُصُولُ مُعَامَلَةِ الْخَلْقِ سَبْعَةٌ الْحِلْمُ وَ الْعَفْوُ وَ التَّوَاضُعُ وَ السَّخَاءُ وَ الشَّفَقَةُ وَ النُّصْحُ وَ الْعَدْلُ وَ الْإِنْصَافُ وَ أُصُولُ مُعَامَلَةِ الدُّنْيَا سَبْعَةٌ الرِّضَا بِالدُّونِ وَ الْإِيثَارُ بِالْمَوْجُودِ وَ تَرْكُ طَلَبِ الْمَفْقُودِ وَ بُغْضُ الْكَثْرَةِ وَ اخْتِيَارُ الزُّهْدِ وَ مَعْرِفَةُ آفَاتِهَا وَ رَفْضُ شَهَوَاتِهَا مَعَ رَفْضِ الرِّئَاسَةِ فَإِذَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْخِصَالُ فِي نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَهُوَ مِنْ خَاصَّةِ اللَّهِ وَ عِبَادِهِ الْمُقَرَّبِينَ وَ أَوْلِيَائِهِ حَقّاً. (امام جعفر بن محمد >، مصباح الشریعة، ص. 6)

[2] لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَ إِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ. (آل‏عمران: 111)

[3] یوسفِ گم‌گشــــــــــــته بازآیــــد به کنعــــــــــــــــان، غــــم مخــــــــــــور/کلبهٔ احزان شــــــــــــَوَد روزی گلستـــــــــــــــــــــــان، غــــــــــم مخــــــــــــــــــــــور

ای دل غمدیــــده، حالــــــــت بِه شــــــــــــود، دل بَد مکــــــــــــن/وین سرِ شوریــــــــــــده باز آید به سامــــــــــــان غــــــــم مخــــــــــــــــــــــــــور

گــــر بهــــــــــــارِ عمــــــــــــــــــــر باشــــــــــــــــــــد بــــــــــــــاز بر تخــــــــــــتِ چمـــــــــــــــن/چتر گل در سر کَشی، ای مرغِ خوشخوان غم مخــور

دورِ گــــــــــــــــردون گــــــــــــر دو روزی بر مــــــــــــــــرادِ مـــــــا نرفــــــــــــــــــــت/دائمــاً یکســــــــــــــــــــــــان نباشــــــــــد حالِ دوران غـــــــــــــم مخــــــــــــور

هان مَشو نومیــــــــد چون واقِف نِه‌ای از سِــــــــــــــــرِّ غیــــــــب/باشــــــــــــد انـــــدر پرده بــــــــــــازی‌هایِ پنهــــــــــــان غــــــــــــــــم مخــــــــــــــــور

ای دل اَر سیــــــــــــــــــــلِ فنــــــــــــــــا بنیــــــــــــــــادِ هســــــــــــــــتی بَرکَنَــــــــــــــــــــــــــــد/چون تو را نوح است کشتیبان، ز طوفـــــــان غـــــــم مخور

در بیابـــــــان گــــــر به شــــوقِ کعـــــبه خــــــــواهی زد قـــــدم/سرزنــــــش‌هــــا گـــــــر کُنَد خــــــارِ مُغیــــــلان غــــــــم مخــــــــــــــــور

گرچه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید/هیـچ راهــــــی نیســــت کآن را نیســــــــــــــت پایان، غــــــم مخــــــــــــــــــور

حــــــــــــــــال مــــــــــــــــا در فُرقــــــــــــت جانــــــــــــــــان و اِبــــــــــــــــــــرامِ رقیــــــــــــب/جملــــــــــــه می‌دانــــــــــد خــــــدایِ حالْ‌گــــــــــــــردان غـــــم مخـــــــور

حافظا در کُنــــــــــــــــجِ فقــــــــــــر و خلوتِ شــــــــــــــــب‌هایِ تــــــــــــار/تا بُوَد وِردَت دعا و درس قرآن غم مخور (حافظ، دیوان)

[4] قلت: بل هو على حقيقته، لأنّه لفرط محبّته في اللّه و منتهى شوقه إلى اللّه و غاية رغبته في ابتغاء مرضات اللّه سبحانه كان في أعلى مراتب الفناء في اللّه و البقاء باللّه، فارغا عن نفسه في جنب مولاه، و مع ذلك الحال لا تأثير فيه لضربات السيوف و طعنات الرّماح البتّة و يشهد بذلك ما رواه غير واحد من أنه G قد أصابت رجله الشريف نشابة في غزوة صفّين و لم يطق الجرّاحون إخراجها من رجله لاستحكامها فيه، فلما قام إلى الصّلاة أخرجوها حين كونه في السجدة، فلما فرغ من الصّلاة علم باخراجه و حلف أنه لم يحس ذلك أصلا و يؤيد ذلك ما عن الخرائج مسندا عن أبي جعفر G قال الحسين G قبل أن يقتل إنّ رسول اللّه [ قال: يا بنىّ انّك ستساق إلى العراق و هى أرض قد التقى بها النّبيون و أوصياء النّبيين، و هى أرض تدعى غمور او أنك تستشهد بها و يستشهد معك جماعة من أصحابك لا يجدون ألم مسّ الحديد، و تلى [: يا نار كونى بردا و سلاما على إبراهيم، يكون الحرب عليك و عليهم سلما، الحديث وجه التأييد أنّ أصحاب الحسين G مع كونهم من أدنى عبيد أمير المؤمنين إذا لم يجدوا ألم‏ الحديد بما فيهم من المحبّة و الشوق إلى لقاء الحقّ فكيف به G‏. (خوئی، منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة، ج. ‏8، ص. 152) إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ G قَالَ: «قَالَ الْحُسَيْنُ G لِأَصْحَابِهِ قَبْلَ أَنْ يُقْتَلَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ [ قَالَ لِي: يَا بُنَيَّ إِنَّكَ سَتُسَاقُ إِلَى الْعِرَاقِ، وَ هِيَ أَرْضٌ قَدِ الْتَقَى فِيهَا النَّبِيُّونَ وَ أَوْصِيَاءُ النَّبِيِّينَ، وَ هِيَ أَرْضٌ تُدْعَى «عَمُورَا» وَ إِنَّكَ تُسْتَشْهَدُ بِهَا، وَ يُسْتَشْهَدُ مَعَكَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِكَ، لَا يَجِدُونَ أَلَمَ‏ مَسِ‏ الْحَدِيدِ وَ تَلَا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلى‏ إِبْراهِيمَ‏ تَكُونُ الْحَرْبُ عَلَيْكَ وَ عَلَيْهِمْ بَرْداً وَ سَلَاماً، فَأَبْشِرُوا فَوَ اللَّهِ لَئِنْ قَتَلُونَا فَإِنَّا نَرِدُ عَلَى نَبِيِّنَا [. (حلی، مختصر البصائر، ص. 169)

يا بني إنك لتساق إلى العراق و هي أرض قد التقى فيها النبيون و أوصياء النبيين، و على أرض تدعي غمورا و إنك لتشهد بها و يستشهد معك جماعة من أصحابك، لا- يجدون ألم‏ مس‏ الحديد، و تلا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً يكون الحرب عليك و عليهم بردا و سلاما، فأبشروا فو الله لئن قتلونا فإنا نرد إلى نبينا [، ثم أمكث ما شاء الله فأكون أول من تنشق الأرض عنه فأخرج خرجة توافق ذلك خرجة أمير المؤمنين و قيام قائمنا و حياة رسول الله [، ثم لينزلن علي وفد من السماء من عند الله لم ينزلوا إلى الأرض قط، و لينزلن علي جبرئيل و ميكائيل و إسرافيل و جنود من الملائكة، و لينزلن محمد و علي و أنا و أخي و جميع من من الله عليه في حمولات من حمولات الرب، خيل بلق من نور لم يركبها مخلوق، ثم ليبرزن محمد [ لواءه و ليدفعنه إلى قائمنا G مع سيفه، ثم أنا أمكث بعد ذلك ما شاء الله. (مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول D، ج. ‏2، ص. 370) امام محمد باقر G در روایتی فرمود: «حسین‌بن علی G قبل از اینکه کشته شود به اصحابش فرمود: همانا رسول خدا [ به من فرمود: اى فرزندم، همانا تو به‌زودى به‌سوى عراق سوق داده خواهى شد. و همانا تو و جماعتی از اصحاب تو در آن سرزمین شهید خواهید شد که (آنان) درد آهن (نیزه و شمشیر) را حس نمى‏‌کنند؛ وَ إِنَّكَ تُسْتَشْهَدُ بِهَا وَ یُسْتَشْهَدُ مَعَكَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِكَ لَا یَجِدُونَ‏ أَلَمَ مَسِّ الْحَدِیدِ. و بعد حضرت استناد به آیه‌ی 69 سوره‌ی انبیاء کرد و فرمود:  قُلْنا یا نارُكُونی ‏بَرْداً وَ سَلاماً عَلى ‏إِبْراهیمَ. گفتیم: ای آتش سرد و سلامت باش بر ابراهیم، جنگ براى تو و بر اینان (همراهانت) سرد و سلامت خواهد شد؛ تَكُونُ الْحَرْبُ عَلَیْكَ وَ عَلَیْهِمْ بَرْداً وَ سَلَاماً». (حلی، مختصر البصائر، ص. 139) تستشهد و يستشهد معك رجالا لا يذوقون الم‏ الحديد. (مخبر دزفولی، ارمغان شهيد (ترجمه مسكن الفؤاد)، ص. 83)

[5] فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَ آتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَ قالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلاَّ مَلَكٌ كَريمٌ. (يوسف: 31)

كلمه‌ی «اكبرنه» از «اكبار» به معناى اعظام و بزرگداشت است، و كنايه است از حالت دهشت‏زدگى آن زنان، به طورى كه شعور و ادراك خود را به محض ديدن آن حسن و جمال از دست دادند، و اين حالتى است طبيعى و خلقتى در عموم مردم، كه هر كوچكى در برابر بزرگ و هر حقيرى در برابر عظيم خاضع گردد. پس هر وقت عظيم و كبيرى به عظمت و كبريايى خود در برابر شعور آدمى جلوه‏گر شود بر هر چه كه در شعور آدمى وجود دارد و كوچك‌تر از آن عظيم است قاهر آمده و آن‌ها را از يادش مى‏برد، و در نتيجه آدمى در اعمالش دچار خبط مى‏گردد. به همين دليل بود كه وقتى زنان مصر يوسف G را بديدند حسن و جمال او بر شعور و ادراكشان قاهر آمد، در نتيجه به جاى ميوه دست‌هاى خود را قطع كردند. و اين‌كه قطع را به صيغه تفعيل آورده، دلالت بر زيادى آن قطع دارد، هم‌چنان كه وقتى مى‏گويند «قتل القوم تقتيلا» و يا مى‏گويند «موتهم الجدب تمويتا» معنايش اين است كه: او مردم را بسيار بكشت. و يا: قحطى بسيارى از مردم را نابود كرد. (موسوی همدانی، ترجمه تفسير الميزان، ج. ‏11، ص. 203)

[6] قاعده‌ی «مالایتم الواجب إلا به…» سخن از اجرای حکم می‌زند؛ نه از ثابت کردن حکم شرعی که واجب باشد یا مندوب و یا مباح. از این رو موضوع پیرامون اجرای حکم واجب می‌باشد؛ اگر اجرای حکم واجبی به امر معینی تعلق گیرد، در صورت تکمیل نمودن شروط قاعده، تحقق آن امر، خودش نیز واجب می‌باشد.

[7] وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ. (آل‏عمران: 139)

وَ لا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ وَ كانَ اللَّهُ عَليماً حَكيماً. (النساء: 104)

فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَكُمْ وَ لَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ. (محمد: 35)

[8] درس 46 فقه الروابط از سلسله‌ی فقه الاداره، 4 شهر جمادی الثانی 1447.