فقه الروابط 89

2شنبه 20-1404/11/20شعبان 9-1447فوریه -2026فقه معاصر- فقه الاداره- فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی)-فقه روابط انسانی سازمانی – نقشه راه امام صادق ع در مصباح الشریعه – روابط اربعه – درس -89رابطه مدیر با خلق – اصول سبعه –1اصل سوم – التواضع -7اضداد تواضع مسئلهی :89کارکنان و مدیران سازمان باید از رفتار سازمانی مکارانه که نمایش تواضع است و رفتار سازمانی متکبرانه که خلاف تواضع است و رفتار سازمانی ذلیلانه که افراط در تواضع است اجتناب کنند، زیرا هر سه منافات با عزت انسانی دارند و لازم است به رفتار متواضعانه روی آورند که عزتمندانه و اثربخش است و بر اساس اخلاص شکل میگیرد

معلوم شد که تواضع یا خفض جناح به عنوان پشتوانهای مهم برای رفتار سازمانی اثربخش به شمار میرود. رفتار متواضعانه در تعامل با خلق سازمانی و مأموران و همکاران یک وظیفه است. البته مقید شد به اینکه «لل» و «فی الله» و قلبی باشد، و الا مکر است و تکبر در پوشش تواضع است. اما ریشهی تواضع باید قلب خاشع و جوارح خاضع باشد و نه برای محبوبیت، باندافزایی و مریدپروری نباشد که در ابوابجمعی ایجاد نفرت میکند. تواضع حقیقی از تواضع نمایشی برای افکار عمومی سازمانکاملا روشن است. تواضع دارای علئمی است که باید به آن پرداخته شود و یک مسئله هم حد و مرز تواضع است باکبر و عجب. 2البته میتوان کبر را تفریط در تواضع دانست و ذلت را افراط در آن. به مؤمن اجازه داده نشده است که خود را ذلیل کند، لقوله فی موثقهی سماعه3که عضوی

1مصباح الشریعة؛ ص=5قَاَل ال َّصاِد ُق ع أُ ُصوُل الُْمعَاَمَل ِت تََق ُع عَلَى أَْربَعَِة أَْو ُجٍه ُمعَاَملَةُ ا َّللَِّ َو ُمعَاَملَةُ النَّْف ِس َو ُمعَاَملَةُ ا ْلَْلِْق َو ُمعَاَملَةُ ال ُّدنْیَا َو ُك ُّل َو ْجٍه ِمنَْها ُمنَْق ِسٌم عَلَى َسبْعَِة أَْرَكا ٍن أََّما أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا َّللَِّ تَعَاَلَ فَ َسبْعَةُ أَ ْشیَاءَ أََداءُ َحِقِه َو ِحْف ُظ َح ِدهِ َو ُش ْكُر عَطَائِِه َو الِر َضا بَِق َضائِِه َو ال َّصْبرُ عَلَى بََلئِِه َو تَْع ِظی ُم ُحْرَمتِِه َو ال َّشْو ُق إِلَیِْهَو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة النَّْف ِس َسبْعَةٌ ا ْلَْْو ُف َو ا ْلَْْه ُد َو َحَْلُ اْلَْذَى َو الِرَیا َضةُ َو طَلَ ُب ال ِص ْد ِق َو اِْلْ ْخَل ُص َو إِ ْخَرا ُجَها ِم ْن َمحْبُوِبَِا َو َربْطَُها ِفِ الَْفْقِر َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا ْلَْلِْق َسبْعَةٌ ا ْلِْلْ ُم َو الْعَْفُو َو التََّوا ُض ُع َو ال َّس َخاءُ َو ال َّشَفَقةُ َو النُّ ْص ُح َو الْعَ ْدُل َو اِْلْنْ َصا ُف َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ال ُّدنْیَا َسبْعَةٌ الِر َضا ِبال ُّدوِن َو اِْلْیثَاُر ِبالَْمْو ُجوِد َو تَْرُك طَلَ ِب الَْمْفُقوِد َو بُغْ ُض الْ َكثَْرةِ َو ا ْختِیَاُر الُّزْه ِد َو َمْعِرفَةُ آفَاِتَِا َو َرفْ ُض َشَهَواِتَِا َم َع َرفْ ِض الِرَئَ َسِة فَإِذَا َح َصلَ ْت َه ِذهِ ا ْلِْ َصاُل ِفِ نَْف ٍس َوا ِح َدةٍ فَ ُهَو ِم ْن َخا َّصِة ا َّللَِّ َو عِبَاِدهِ الُْمَقَّربِ َين َو أَْولِیَائِِه َحقا1

2حضرت صادق فرموده: خداى تعالَ ميدانست كه گناه براى مؤمن از عجب بِتر است، و اگر چنين نبود هرگز مؤمن را بگناه آزمایش نمینمود. مرحوم مجلسى پس از نقل این حدیث در مجلد پانزدهم بحار الْنوار میفرماید: عجب بزرگ دانستن عمل نیكو و شاد شدن و نازیدن به آن است، و اینكه شخص خود را تقصيكار نبیند، ولَ شاد شدن به آن با تواضع و فروتنى براى خداى تعالَ و سپاسگزارى او بر توفیق آن عمل نیكو و ستوده است مرا از بخود نازیدن نگاه دار. مشهور است پیغمبر فرموده: انا سید ولد ادم و لا فخر «من مهتر فرزندان آدم هستم و بخود نازیدنى نیست» یعنى بزرگى خود را از روى فخر نميگويم، بلكه از جهت بیان نعمت خداى تعالَ و سپاسگزارى از او و تبلیغ به امت چیزى راكه معرفت و ايمان به آن واجب است ميباشد، حضرت اميالمؤمنين فرمود: هركه كارى براى مفاخرت به جا آورد خدا او را روز قیامت سیاه محشور مینماید. (الصحیفة السجادیة (فیض الْسلم،) ص. )130

3عِ َّدةٌ ِم ْن أَ ْص َحابِنَا عَ ْن أَ ْحَََد بْ ِن ُمحََّم ٍد عَ ْن عُثَْما َن بْ ِن عِی َسى عَ ْن َسمَاعَةَ قَاَل قَاَل أَبُو عَبْ ِد ا َّللَِّ إِ َّن ا َّللََّ فََّو َض إَِلَ الُْمْؤِم ِن أُُموَرهُ ُكلََّها َو َلَْ یَُفِو ْض إِلَیِْه أَ ْن یُِذَل نَْف َسهُ أَ َلَْ تَ ْس َم ْع لَِقْوِل ا َّللَِّ َ و ّ َ ّلِل ا ْل ّع َز ُة َو ّل َر ُسو ّل ّه َو ّ ْلِ ُم ْؤ ّم ّن َيفَالُْمْؤِم ُن یَنْبَغِي أَ ْن یَ ُكوَن عَِزیزاا َو َلا یَ ُكوَن ذَلِیال یُعُِّزهُ ا َّللَُّ ِباِْلْيمَا ِن َو اِْلْ ْسَلِم. )موثقهی سماعه) (کلینی، الكافِ (ط الْسلمیة)، ج. ،5ص. )63عثمان بن عیسی رواسی ( زنده تا قبل از ۲03ق)، از اصحاب و وکلی امام موسی کاظم که پس از درگذشت امام هفتم، از بازگرداندن اموال به امام رضا خودداری کرد و مدعی زنده بودن امام کاظم شد. برخی منابع از توبه او سخن گفتهاند، اما آیت الله خویی روایات حاکی از توبه او را غيمعتبر دانسته، گرچه شواهدی از ثقه بودن وی ذکر کرده است. عثمان بن عیسی، در کنار علی بن ابی حَزه بطائنی و زیاد بن مروان قندی، سه رکن اصلی واقفیه بودند که بر امامت امام کاظم توقف کرده و امامان بعد از وی را انکار کردند. به باور کشی ،اتِامی متوجه عثمان بن عیسی نبوده است.کشی همچنين قولی را نقل میکند که بر اساس آن، عثمان بن عیسی از اصحاب اجماع عنوان شده است. شیخ طوسی و ابن شهرآشوب او را ثقه دانسته و به اجماع درباره ثقه بودن وی شهادت دادهاند. ابن شهرآشوب ،عثمان بن عیسی را از افراد مورد اعتماد امام کاظم دانسته است. لعل المعنى أنه ینبغي للمؤمن أن لا یذل نفسه و لو صار ذلیل بغي اختیاره فهو فِ نفس الامر عزیز بدینه أو المعنى أن اللَّ تعالَ لَ یفوض إلیه ذلته لانه جعل له دینا لا یستقل فیه و الْول أظهر. (آت) (کلینی، الكافِ (ط الْسلمیة)، ج. ،5ص. )63عِ َّدةٌ ِم ْن أَ ْص َحابِنَا عَ ْن أَ ْحَََد بْ ِن ُمحََّم ِد بْ ِن َخالٍِد عَ ْن أَبِیِه عَ ْن ُمحََّم ِد بْ ِن ِسنَا ٍن عَ ْن ُمَف َّضِل بْ ِن عَُمَر قَاَل قَاَل أَبُو عَبْ ِد ا َّللَِّ َ لا یَنْبَغِي لِلْ ُمْؤِم ِن أَ ْن یُِذَل نَْف َسهُ قُلْ ُت ِبَِا یُِذُل نَْف َسهُ قَاَل یَْد ُخلُ فِی َما یَتَعَ َّذُر ِمنْهُ. (همان، ص. )64فِ مرآة العقول، ج. ،18ص. « :411لعل المعنى أنه ینبغي للمؤمن أن لا یذل نفسه، و لو صار ذلیال بغي اختیارفهو فِ نفس الْمر عزیز بدینه، أو المعنى أن ا َّللَّ تعالَ لَ یفوض إلیه ذلته؛ لْنه جعل له دیناا لا یستقل منه، و الْول أظهر». (کلینی، كافِ (ط دار الْدیث)، ج. ،9ص. )50۲بابكراهة التعرض لما لا یطیق ( )۲458عدة من أصحابنا، عن أحَد بن محمد، عن عثمان بن عیسى، عن سماعة قال: قال أبو عبد اللَّ :إن اللَّ فوض إلَ المؤمن أمورهكلها و لَ یفوض

از جنود جهل میشود. مؤمن باید عزیز باشد، نه ذلیل. خداوند و رسول او عزیزاند و مؤمنين هم عزیز هستند، لقوله تعالی: « َو ّ َ ّلِل ال ّعز ُة َو ّل َر ُسو ّل ّه َو ّلِ ُمؤ ّمن َي.» 4عزت ملکی برای حد تواضع است؛ یعنی تواضع تا حدی که به ذلت کشانده نشود و یعنی نمایشی از ذلت نداشته باشد که حرام است و ممنوع و مذموم و قبیح، شرعاا، عقلا و عقلئیاا. کما اینکه اگر تواضع نمایشی باشد، مکر است. اگر افراطی باشد، ذلت است و هم ذلت و هم مکر هر دو حرام است،کما مر. اگر تواضع کاملا رها شود، مصداقکبر است. رفتار سازمانی متواضعانه ممدوح مورد تحسين عقل و دارای الزام و ترجیح شرع و مورد طلب شارع مقدس است، یعنی مطلوب شرع، عرف، عقل و عقلء است الزاماا أو اترجیحا . ولی رفتار مکارانه5که نمایش تواضع است، به اغراض و طمع رانت و باند سازمانی و شایستهنمایی، یعنی همان تواضع جوارحی نه جوانحی. رفتار متکبرانه که عاری از هر نوع تواضع است و عزت نمایشی است، لقوله تعالی فی مذمة المتکبرین: « ُذ ْق ّإ َن َك َأ ْن َت ا ْل َعزي ُز ا ْل َكر ُي»6که ظهور در حرمت عزت و کرامت نمایشی دارد، زیرا مذمت علمت حرمت است و علوه بر آن یک رفتار ذلیلنه هم هست که تواضع بیش از حد و افراطی میتوان نامید. این تواضع ذلتآور است و با اصل عزت منافات دارد. در این میان رفتار متواضعانهی حقیقی در عين قدرت و علو سازمانی است، لقوله تعالی: «أ ّذلة َ َعَ ال ُؤمن َي»7کما مر منا مرارا. و رفتارهای سازمانی نابههنجار، مکارانه، متکبرانه و ذلیلنه هر سه ضد تواضع، قبیح، مذموم و نامطلوب شرع هستند، فافهم. اما مرز و حد اینها از یکدیگر را عرف خاص سازمانی و عرف عام مدنی به خوبی بازمیشناسد و واکنش نشان میدهد، زیرا تواضع فطری و اسلمی است که « َ ف َط َر النا َس علیها» 8و با فطرتها مورد تشخیص و تحسين واقع میگردد و شرع هم آن را طلب میکند الزاما أو ترجیحاا علی اختلف المبانی. باقی ضد فطرت و شریعت و ضد کرامت انسانی است و ما از آنها به رفتار سازمانی نامتعارف و نابههنجار و مخرب فرد، گروه و سازمان یاد میکنیم و به رفتار غيصحیح و غياثربخش هم موسوم میشود. راه دیگر تشخیص تواضع و اضداد سهگانهاش هم ارزشیابی آن با اصل عزت است که به معنای صلبت و نفوذناپذیری است. 9مکر،کبر و ذلت ضد عزت است.کبر، عزت نمایشی است. مکر، تواضع نمایشی است و

إلیه أن یذل نفسه. ألَ تسمع لقول اللَّ َ « :و ّ َ ّلِل ا ْل ّع َز ُة َو ّل َر ُسو ّل ّه َو ّ ْلِ ُم ْؤ ّم ّن َي» (المنافقون: )8فالمؤمن ینبغي أن یكون عزیزا و لا یكون ذلیل. یعزه اللَّ بالْيمان و الْسلم. (بِبودی، گزیده كافى، ج. ،4ص. )۲36

4 ّّ له و ُ س َ ّ لر َ و ُ ة َ ز ّ ع ْ ل ا ّ َ ّ لِل َ و َج َن ا ْ َلْ َع ُّز ّم ْن َها ا ْ َلْ َذ َل ّ ر ُْ خي َ ل ّ ة َ ين َ د ْل ا َ لَ ّإ نا ْ ع َ ج َ ر ْ ن ّ ئ َ ل َ ن و ُ ل و ُ ق َ ي َ ن ّ لك َ و َ ني ّ م ْ ؤ ْ ُ م ّ لِ َ و َ ن و ُ م َل ْ ع َ ي ا ْل ُنا ّفق َي لا . (المنافقون: )8

َ 5و التََّوا ُض ُع َما یَ ُكوُن َِّللَِّ َو ِفِ ا َّللَِّ َو َما ِسَواهُ َم ْكٌر. (امام جعفر بن محمد ،مصباح الشریعة، ص. )72 ُ 6 ري َك ْ ل َعزي ُز ا ْ ل ْن َت ا َأ َن َك ّإ ْ ق ُ ذ . (الدخان: )49این جمله خطابى است به گناهپیشهاى كه در حال چشیدن عذابهاى پى در پى است. و اگر او را عزیز وكريم خواند، با اینكه در نهایت ذلت و پستى و ملمت است. در حقیقت نوعى استهزاء به او است تا عذابش شدیدتر گردد. چون اینگونه افراد در دنیا براى خود عزت و كرامتى قائل هستند و به هیچ وجه حاضر نیستند از آن عزت و كرامت موهوم دست بردارند، همچنان كه از آیهی ّئ ْن َ ل َ و َمة ّ ئ َو ما َأ ُظ ُّن ال َسا َع َة قا ُر ّج ْع ُت ّإلَ َر يبِّ ّإ َن ّلِ ّع ْن َ ُدَ َل ْلحُ ْسنى كه حكایت گفتار همينگونه مردم است، این پندار به خوبى به چشم مىخورد. (طباطبایی، المیزان، ذیل آیه)

ُ 7 ه َ ون ُّ ب ُ ّيح َ و ْ م ُ ه ُّ ب ُ ّيح ٍم ْ و َ ق ّ ب ُ َ ّتي الِل ْأ َ ي َس ْو َف َ ف ّ ه ّين يا َأ ُّ َيُّا ا َلذي َن آ َم ُنوا َم ْن َي ْر َت َد ّم ْن ُك ْم َع ْن د َأ ّذ َل ٍة َ َعَ ا ْل ُ ْؤ ّمن َي َأ ّع َز ٍة َ َعَ ا ْلكا ّفري َن ُيجا ّه ُدو َن في َسبی ّل ا َ ّلِل َو لا َيخا ُفو َن ْو َم َة لا َ ل ٌلي َ ع ٌ ّ سع ذ ّل َك َف ْض ُل ا َ ّلِل ُي ْؤتي ّه َم ْن َيشا ُء َو ا َ ُلِل وا ّئ ٍم . (المائدة: )54 8 تي َ ل ا ّ َلِل َحنیفا ّف ْط َر َت ا ّ ين د ي ّ لِ ّق ْم َو ْج َه َك َأ َ ف لا ّ س َف َط َر ال َنا َس َع َل ْیها لا َت ْبدي َل ّ َلخ ْل ّق ا َ ّلِل ذ ّل َك ال يدي ُن ا ْل َق ي ُي َو ل ّك َن َأ ْك َ َثَ ال َنا َي ْع َل ُمو َن. (الروم: )30روى دل به سوى دین كن، و ملزم آن باش، كه آن همان دینى است كه خلقت الهى بدان دعوت مىکند… مراد از اقامهی وجه براى دین روى آوردن به سوى دین، و توجه بدان بدون غفلت از آن است، مانند كسى كه به سوى چیزى روى مىآورد، و همهی حواس و توجهش را معطوف بدان مىكند، به طورى كه دیگر به هیچ طرف نه راست و نه چپ رو برنمىگرداند و ظاهرا لام در دین لام عهد است، و در نتیجه مراد از دین، اسلم خواهد بود. (موسوی همدانی، ترجمه تفسي المیزان، ج. ،16ص. )۲66

9 عزت به مفهوم مانع از مغلوب شدن انسان و ظلم و ستمناپذیری او در برابر مستکبران است. در اصل از «ارض عزاز»؛ یعنی زمين محکم و نفوذناپذیر گرفته شده است و شی ء کمیاب را از آن جهت عزیز و عزیزالوجود گویند که در آن، حالت توانایی قرار گرفته و رسیدن به آن، سخت است. با توجه به معنای صلبت و حالت شکستناپذیری، این واژه، در معانی دیگری، از جمله: غلبه، صعوبت، سختی، غيت، حَیت و غيه استعمال شده است. العزة حالة مانعة للنسان من أن یغلب من قولهم أرض عزاز أي صلبة. (راغب، المفردات)

زود لو میرود، چون پشتوانهی درونی و ذاتی ندارد و ذلت هم که آشکارا ضد عزت است و خلف هر نوع شایستگی است و مانع اقتدار، صلبت و هیبت است که لازمهی اداره و تدبي امور است برای کنترل اوضاع و منع از سوء استفادهی نيوهای سرکش و موذی و… . فتحصلکه کارکنان و مدیران سازمان باید از رفتار سازمانی مکارانه که نمایش تواضع است و رفتار سازمانی متکبرانه که خلف تواضع است و رفتار سازمانی ذلیلنه که افراط در تواضع است اجتناب کنند، زیرا هر سه رفتار منافات با عزت انسانی دارند و لازم است به رفتار متواضعانه روی آورند که عزتمندانه و اثربخش است و بر اساس اخلص شکل میگيد.10

10 درس 89فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 20شهر شعبان المعظم .1447