فقه الروابط 84

یکشنبه 12-1404/11/12شعبان 1-1447فوریه -2026فقه معاصر- فقه الاداره- فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی)-فقه روابطانسانی سازمانی – نقشه راه امام صادق ع در مصباح الشریعه – روابط اربعه – درس -84رابطه مدیر به خلق – اصول سبعه – 1اصل سوم – التواضع مسئلهی :84مدیران در مقابل زیردستان خود در سازمان موظف به تواضع و خفض جناح هستند؛ یعنی باید کرامت آنها را همواره حفظ نمایند و دستورات خود را با جدیت و شدت در قالبی نرم و محترمانه صادر کنند ت هم اطاعت صورت پذیرد و هم کرامت مأموران حفظ شود

اصل سوم از اصول هفتگانهی تعامل مدیر با خلق سازمانی، تواضع است که به معنای فروتنی است و در لغت یعنی تن را فرو آوردن در مقابل خلق، البته مقابل زیردستان، و الا تواضع در مقابل مقامات بالادستی معنا ندارد و چاپلوسی و تملق است که منفی و از جنود جهل است. در مقابل بالادستی موظف به اطاعت و لبیک هستیم و مقابل اوامر و نواهی آنها در محدودهی شرع مقدس و عرف خاص سازمانی، معادل قرآنی تواضع اصطلاح «خفض جناح» است، لإطلاق قوله تعالی: «و اخفض جناحک للمؤمنین» و «و اخفض لهما جناح الذّل من الرحة» و در کلام امیالمؤمنی هم آمده است. 2خفض جناح در لغت فرود آوردن بال پرنده است که به موقع کم کردن ارتفاع پرواز برای نشستن بر زمی انجام میشود و در اصطلاح برای تواضع به کار میرود، زیرا متواضع هم مثل پرندهای است که بال ذُّل، یعنی خضوع را پایی میآورد و از مقام بالا و مرتفع پایی میآید و کرنش میکند. در آیهی اول خفض جناح در مقابل مؤمنی است که خلق هستند و میتواند ارباب رجوع و ابواب جمعی باشد که به نوعی از آن٬ها مقام بالاتری دارد و باید در مقابلشان تواضع کند و به آنها محترمانه خدمت کند یا رعایت حقوق آنها را کند و تبختر و نخوت نداشته باشد. اگر هم میخواهد دستوری صادر کند، تحقیآمیز نباشد و حتی بعد از مشورت با آنان باشد و تصمیم را هم به کمک آنان انجام دهد (تصمیمسازی)؛ زیرا در مقابل فرادست که تواضع معنا ندارد در مقابل فرودست هم باید دستور دهد. دستور دادن چگونه با تواضع میسازد تا اطاعت هم بشود؟ ممکن است تواضع در مقابل ارباب رجوع ملاک باشد که مخدومی هستند ولی در مقابل زیردستان سازمانی تواضع نکند؟ این را امیالمؤمنی مدیر عالیمقام اسلام پاسخ میدهد که: «شدة فی لی» یا «ذاقوه فی لی»3که راه حلی معقول است، یعنی

1 قَاَل ال َّصاِد ُق ع أُ ُصوُل الُْمعَاَمَلا ِت تََق ُع عَلَى أَْربَعَِة أَْو ُجٍه ُمعَاَملَةُ ا َّللَِّ َو ُمعَاَملَةُ النَّْف ِس َو ُمعَاَملَةُ ا ْلَْلِْق َو ُمعَاَملَةُ ال ُّدنْیَا َو ُك ُّل َو ْجٍه ِمنَْها ُمنَْق ِسٌم عَلَى َسبْعَِة أَْرَكا ٍن أََّما أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا َّللَِّ تَعَاَلَ فَ َسبْعَةُ أَ ْشیَاءَ أََداءُ َحِقِه َو ِحْف ُظ َح ِدهِ َو ُش ْكُر عَطَائِِه َو الِر َضا بَِق َضائِِه َو ال َّصْبُْ عَلَى بََلائِِه َو تَْع ِظی ُم ُحْرَمتِِه َو ال َّشْو ُق إِلَیِْهَو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة النَّْف ِس َسبْعَةٌ ا ْلَْْو ُف َو ا ْلَْْه ُد َو َحَْلُ اْلَْذَى َو الِرَیا َضةُ َو طَلَ ُب ال ِص ْد ِق َو اِْلإ ْخَلا ُص َو إِ ْخَرا ُجَها ِم ْن َمحْبُوِبَِا َو َربْطَُها ِفِ الَْفْقِر َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ا خلَْخل ِق َسخبعَةٌ ا خلِْخل ُم َو الخعَخفُو َو التََّوا ُض ُع َو ال َّس َخاءُ َو ال َّشَفَقةُ َو النُّ خص ُح َو الخعَ خد ُل َو اخِلْنخ َصا ُف َو أُ ُصوُل ُمعَاَملَِة ال ُّدنْیَا َسبْعَةٌ الِر َضا ِبال ُّدوِن َو اِْلإیثَاُر ِبالَْمْو ُجوِد َو تَْرُك طَلَ ِب الَْمْفُقوِد َو بُغْ ُض الْ َكثَْرةِ َو ا ْختِیَاُر الُّزْه ِد َو َمْعِرفَةُ آفَاِتَِا َو َرفْ ُض َشَهَواِتَِا َم َع َرفْ ِض الِرَئَ َسِة فَإِذَا َح َصلَ ْت َه ِذهِ ا ْلِْ َصاُل ِفِ نَْف ٍس َوا ِح َدةٍ فَ ُهَو ِم ْن َخا َّصِة ا َّللَِّ َو عِبَاِدهِ الُْمَقَّربِ َی َو أَْولِیَائِِه َحقا. (امام جعفر بن محمد، مصباح الشریعة، ص. )5

2 ا ْجعَ ْل لَِذِوي ا ْلَْا َجا ِت ِمنْ َك قِ ْسماً تَُفِرغُ َلَُْم فِیِه َش ْخ َص َك َو ِذ ْهنَ َك ِم َن ُكِل ُشغٍُل ُثَُّ َتَْذَ ُن َلَُْم عَلَیْ َك َو َتَْلِ ُس َلَُْم َمَْلِساً تَتََوا َض ُع فِیِه َِّللَِّ الَّ ِذي َرفَعَ َك َو تُْقعُِد عَنْ ُهْم ُجنْ َد َك َو أَْعَوانَ َك ِم ْن أَ ْحَرا ِس َك َو ُشَرِط َك َتَخِف ُض َلَُخم ِفِ َمَخلِ ِس َك ذَلِ َك َجنَا َح َك َو تُلِ ُی َلَُْم َكنََف َك ِفِ ُمَرا َجعَتِ َك َو َو ْجِه َك َحَّتَّ یُ َكلَِم َك ُمتَ َكلُِمُهْم غَْیَ ُمتَ ْعتٍَع فَإِِنّ َِسَْع ُت َر ُسوَل ا َّللَِّ ص یَُقوُل ِفِ غَِْی َمْو ِط ٍن لَ ْن تَُق َّد َس أَُّمةٌ َلا یُْؤ َخ ُذ لِل َّضعِی ِف فِیَها َحُّقهُ ِم َن الَْقِو ِي غَْیَ ُمتَ ْعتٍَع ُثَُّ ا ْحتَِمِل ا ْلُْْرَق ِمنْ ُهْم َو الْعِ َي َو نَِح عَنْ َك ال ِضی َق َو اْلَْنَ َف یَبْ ُس ِط ا َّللَُّ عَلَیْ َك أَ ْكنَا َف َرْحََتِِه َو یُوِج ْب لَ َك ثََوا َب أَْهِل طَاعَتِِه فَأَ ْع ِط َما أَْعطَیْ َت َهنِیئاً َو اْمنَ ْع ِفِ إِ ْجمَاٍل َو إِ ْع َذاٍر َو تََوا َض ْع ُهنَا َك فَإِ َّن ا َّللََّ ُِيُ ُّب الُْمتََوا ِضعِ َی َو لْیَ ُك ْن أَ ْكَرمُ أَْعَوانِ َك عَلَیْ َك أَلْیَنَ ُهْم َجانِباً َو أَ ْح َسنَ ُهْم ُمَرا َجعَةً َو أَلْطََفُه ْم ِبال ُّضعََفاِء إِ ْن َشاءَ ا َّللَُّ. تَمر بآن یقعد عنهم و لا یتعرض لَم. و الاحراس: جمع حارس و هو من يُرس الْاكم من وصول المكروه إلیه. أى أعوان الْاكم. و الشرط-بضم ففتح-:جمع شرطة-بضم فسكون-و هم طائفة من أعوان الولاة و سَوا بذلك لانهم اعلموا أنفسهم بالعلامات یعرفون بِا. و هم المعروفون الآن بالضابطة. الكنف-بالتحریك-الْانب، الظل. التعتعة فِ الكلام: التردد فیه من عى أو عجز و المراد غی خائف منك و من أعوانك و فِ النهج[ غی متتعتع] فى الموضعی و لعله أصح. الْرق-بالضم-: العنف. و العى-بالكسر-: العجز عن النطق أي اطق و اصبْ، لا تضجر من هذا و لا تغضب لذاك. المراد بالضیق: ضیق الصدر من هم أو سوء خلق. و الانف-بالتحریك-: الاستكبار و الترفع. أى بعد عن نفسك هذا و ذاك. الاكناف: الاطراف. هنیئا: سهلا لینا أي لا تخشنه و إذا منعت فامنع بلطف و عذر. (حرانی، تحف العقول، ص. )143

3 … َحْزماً ِفِ لِ ٍی َو إِيمَاناً ِفِ یَِق ٍی… . (سلیم بن قیس، كتاب سلیم بن قیس الَلالي، ج. ،2ص. ُ )851محََّم ُد بْ ُن َيَُْيَ عَ ْن أَ ْحَََد بْ ِن ُمحََّم ِد بْ ِن عِی َسى عَ ْن ُمحََّم ِد بْ ِن ِسنَا ٍن عَ ْن عََّماٍر ال َّساَبا ِط ِي عَ ْن أَِبِ عَبْ ِد ا َّللَِّ قَاَل َكا َن أَِمیُ الُْمْؤِمنِ َی ص یَُقوُل لِیَ ْجتَِم ْع ِفِ قَلْبِ َك اِلافْتَِقاُر إَِلَ النَّا ِس َو اِلا ْستِغْنَاءُ عَنُْه ْم فَیَ ُكوَن افْتَِقاُرَك إِلَیِْه ْم ِفِ لِ ِی َكَلاِم َك َو ُح ْس ِن بِ ْشِرَك َو یَ ُكوَن ا ْستِغْنَاُؤَك عَنُْه ْم ِفِ نََزاَهِة عِْر ِض َك َو بََقاِء عِِزَك. (کلینی، الكافِ (ط

شدت دستور را در رفتاری نرم قرار دادن، لقوله تعالی: «فبما رحة من اللّه لنت لهم»، یعنی در مقابل کارمندان به علت رحَت الَی لینت داری یعنی اصل در رفتار بر لینت است، منتهی این به فرمایش امیالمؤمنی تبیی میشود که لینت منافات با شدت ندارد. میتوان به شدت دستور داد تا اطاعت کنند، ولی باید مؤدبانه و محترمانه باشد، تحقیآمیز نباشد و مثل برده رفتار کند، زیرا کارمند و انسان هستند، بحث هم در روابط انسانی با خلق سازمانی است و انسان کرامت دارد، لقوله تعالی: «لقد کرّمنا بنی آدم» و تواضع عامل تکریم است. پس تواضع به عنوان مصداق خفض جناح واجب است، لقوله تعالی: «واخفض جناحک.» صیغهی إفعل دال بر طلب الزامی خفض جناح از مدیران است، با الغاء خصوصیت از شخص پیامبْ .ثانیا ًً در مقابل فرودستان است و ثالثا ًً منافاتی با شدت در دستور ندارد. اینجاست که مدیریت را هنر هم میدانند، هنر ترکیب شدت، سرعت، قوت و حزم با لی، فافهم و تدبر. فتحصلکه مدیران در مقابل زیردستان خود در سازمان موظف به تواضع و خفض جناح هستند؛ یعنی باید کرامت آنها را همواره حفظ نمایند و دستورات خود را با جدیت و شدت در قالبی نرم و محترمانه صادر کنند تا هم اطاعت صورت پذیرد و هم کرامت مأموران حفظ شود.4

الإسلامیة)، ج. ،2ص. )149عِ َّدةٌ ِم ْن أَ ْص َحابِنَا عَ ْن أَ ْحَََد بْ ِن ُمحََّم ِد بْ ِن َخالٍِد عَ ْن بَْع ِض َم ْن َرَواهُ َرفَعَهُ إَِلَ أَِبِ عَبْ ِد ا َّللَِّ قَاَل: الُْمْؤِم ُن لَهُ قَُّوةٌ ِفِ ِدی ٍن َو َحْزٌم ِفِ لِ ٍی َو إِيمَا ٌن ِفِ یَِق ٍی… . (همان، ج. ،2ص. )231یَطْلُ ُب ِم َن اْلُُْموِر أَْعَلاَها، َو ِم َن اْلَْ ْخَلا ِق أَ ْسنَاَها، َم ْش ُموًلا ِِبحْف ِظ ا َّللَِّ، ُمَؤیَّداً بِتَْوفِیِق ا َّللَِّ، ذَا قَُّوةٍ ِفِ لِ ٍی، َو عَْزَمٍة ِفِ یَِق ٍی، َلاَِيُی ُف عَلَى َم ْن یُبْغِ ُض، َو َلاَيََْثُُ فِی َم ْن ُِيُ ُّب، َصبُوراً ِفِ ال َّش َدائِِد، َلاَيَُوُر، َو َلایَْعتَ ِدي، َو َلاَيَِْتِ ِبَِا یَ ْشتَِهي. (اسکافی، تكامل و طهارت روح (ترجمه التمحیص)، ترجمهی صالْی نجفآبادی، ص. َ )176و ا ْجعَلِْنِ َخْیاً ِممَّا یَظُنُّوَن َو ا ْغِفْر ِلي َما َلا یَْعلَُموَن إِنَّ َك عََّلامُ الْغُیُو ِب فَِم ْن عََلاَمِة أَ َح ِدِهْم أَنَّ َك تََرى لَهُ قَُّوةً ِفِ ِدی ٍن َو َخْوفاً ِفِ لِ ٍی َو إِيمَاناً ِفِ یَِق ٍی َو ِحْرصاً ِفِ عِلٍْم َو َكیْساً ِفِ ِرفٍْق َو َشَفَقةً ِفِ نََفَقٍة َو فَ ْهماً ِفِ فِْقٍه َو عِلْماً ِفِ ِحلٍْم َو قَ ْصداً ِفِ غًِن… . (حرانی، تحف العقول، ص. َ )160ح َّدثَنَا أَِبِ َر ِض َي ا َّللَُّ عَنْهُ قَاَل َح َّدثَنَا ُمحََّم ُد بْ ُن َيَُْيَ الْعَطَّاُر َو أَ ْحََُد بْ ُن إِْدِری َس َِجمیعاً قَالا َح َّدثَنَا ُمحََّم ُد بْ ُن أَ ْحَََد بْ ِن َيَُْيَ بْ ِن عِ ْمَرا َن اْلَْ ْشعَِر ُّي عَ ِن ا ْلَْ َس ِن بْ ِن عَلِ ٍي عَ ْن أَِبِ ُسلَیْ َما َن ا ْلُْلَْواِِنّ أَْو عَ ْن َرُجٍل عَنْهُ عَ ْن أَِبِ عَبْ ِد ا َّللَِّ قَاَل: ِصَفةُ الُْمْؤِم ِن قَُّوةٌ ِفِ ِدی ٍن َو َحْزٌم ِفِ لِ ٍی َو إِيمَا ٌن ِفِ یَِق ٍی َو ِحْر ٌص ِفِ فِْقٍه َو نَ َشا ٌط ِفِ ُه ًدى… . (إبن بابویه، الْصال، ج. ،2ص. َ … )571و َلا َج َّسا ٌس یَطْلُ ُب ِم َن اْلُُْموِر أَْعَلاَها َو ِم َن اْلَْ ْخَلا ِق أَ ْسنَاَها َم ْش ُموًلا ِِبحْف ِظ ا َّللَِّ ُمَؤیَّداً بِتَْوفِیِق ا َّللَِّ ذَا قَُّوةٍ ِفِ لِ ٍی َو عَْزَمٍة ِفِ یَِق ٍی َلا َِيُی ُف عَلَى َم ْن یُبْغِ ُض َو َلا َيََْثُُ فِی َم ْن ُِيُ ُّب َصبُوراً ِفِ ال َّش َدائِِد َلا َيَُوُر َو َلا یَْعتَ ِدی… . (مَلسی، بحار الْنوار (ط بیوت)، ج. ،64ص. )311قَاَل: َلا یَ ْك ُملُ الُْمْؤِم ُن إِيمَانُهُ َحَّتَّ َيُْتَِو َي عَلَى ِمائٍَة َو ثََلا ِث ِخ َصاٍل … َم ْش ُموًلا ِِبحْف ِظ ا َّللَِّ ُمَؤیَّداً بِتَْوفِیِق ا َّللَِّ ذَا قَُّوةٍ ِفِ لِ ٍی َو عَْزَمٍة ِفِ یَِق ٍی َلا َِيُی ُف عَلَى َم ْن یُبْغِ ُض َو َلا َيََْثُُ ِفِ َم ْن ُِيُ ُّب َصبُوٌر ِفِ ال َّش َدائِِد َلا َيَُوُر َو َلا یَْعتَ ِدي َو َلا َيَِْتِ ِبَِا یَ ْشتَِهي الَْفْقُر… . (نوری، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج. ،11ص. )179الفر َس و لكن یقال أَْرَخى الَفَر ُس فِ عَ ْدوه إذا أَ ْح َضَر، و لا یقال تََرا َخى الفر ُس إَّلا عن َد فُتُوِره فِ ُح ْضِرهِ. و قال أَبو منصور: و إْرَخاءُ الفر ِس مأْ ُخوذٌ من الریح الُّرَخاء، و هي ال َّسریعة فِ لِ ٍی، و يَوز أَن یكون من قولَم أَْرَخى به عنا أَي أَبْعَ َده عنَّا. و أَْرَخى الدابَّةَ: سار بِا ا ِلإْرخاءَ… . (إبن منظور، لسان العرب، ج. ،14ص. )316

4 درس 84فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 12شهر شعبان المعظم .1447