فقه الروابط 80

یک شنبه 5-1404/11/5شعبان 25 -1447ژانویه -2026فقه معاصر – فقه الاداره – فقه مدیریت رفتار سازمانی (فقه انگیزش) فقه روابط انسانی سازمانی – نقشه راه مصباح الشریعه از امام صادق ع – روابط اربعه انسان در سازمان – درس – 80رابطه سوم – رابطه انسان با خلق سازمانی – اصول سبعه – اصل دوم – عفو ( -)4اخبار باب – راه حلهای تزین مدیران به فضیلت عفو

مسئلهی :80کارکنان باید برای آراسته شدن به فضیلت عفو منافع هنگفت آن را با ضررهای بسیار مداهنه و انتقام مقایسه کنند و در جهت توانمندسازی خود به طور جدی در کارگاههای مربوطه شرکت نمایند تا به تدریج به این وصف ضروری، معقول و معتدل و دارای مصلحت آراسته شوند

معلوم شد که عفو یک فضیلت متعادل از قوهی غضبیه، بین مداهنه و انتقام است و نیز از مکارم اخلاق و از جنود عقل است. باید مثل خدا مدیریت را با عفو عجین نمود، البته مستثنیاتی هم هست که با تشخیص مصلحت اهمی که در عفو یا انتقام است، مدیر به آن سمت میرود. البته انتقام به معنای مجازات عادلانه است نسبت به جرائم غیر قابل گذشت که در نوبت قبل گذشت. حال بحث در این است که چگونه به عفو مزین شوی؟ باید گفت اولاً ریشه و ظرف عفو، حلم است که راههای اکتساب آن را از جامع السعادات دریافتیم که حدود 20راه حل بود و در حقیقت راه علاج غضب بود که اگر به آن نسخه عمل شود، غضب مدیریت شده و مدیران حلیم میشوند. زیرا عفو نیز از فضائل قوهی غضبیه است که در صورت علاج غضب، مدیر حلیم خود به خود عفًو هم میشود، زیرا بعید است حلیم و اهل گذشت نباشد. لذا کاربست نسخهی علاج غضب، حصول حلم و عفو، بلکه سایر فضائل قوهی غضبیه مثل شجاعت، دفاع و جهاد، غیرت و… خواهد بود. 1اما آیا راه حل خاصی هم برای تزیًن به عفو وجود دارد؟ در پاسخ باید گفت که:

1فصل پنجم [در بیان ثمرات قوه غضبیه]: بدانکه قوهی غضبیه یکی از نعم بزرگ الهی است بر حیوان و بالخصوص بر انسان که به واسطهی این قوهی شریفه، حفظ بقای شخصی و نوعی و حفظ نظام عائله و بقای فردی و جمعی شود؛ چونکه انسان تا در عالم ماده و طبیعت واقع است، به واسطهی تضاد و تصادمیکه در این عالم است و به واسطهی قوه قبول و انفعال و تاثریکه در طبیعت او است، دائما در نضج و تحلیل است که اگر بدل مایتحلل به او نرسد، به زودی مفسدات داخلی او را فانی و نابود میکنند، و همین طور تا در عالم دنیا و تصادم واقع است، از برای او دشمنها و مفسداتی هست که اگر از آنها جلوگیری نشود، انسان را به زودی زائل و فانیکنند. و همین طور که از برای شخص و فرد حیوان و انسان، مفسدات و موذیات خارجی و داخلی هست، از برای نظام عائلهی انسانی و نظام جمعیت و مدینهی فاضلهی انسانیه، مفسدات و مخلاتی استکه اگر ذب و دفع از آنها نشود، به زودی نظام عائله و نظام مدینهی فاضله به هم می خورد، و به اسرع اوقات، عالم مدنیت رو به زوال و اضمحلال میگذارد. از این جهت، عنایت ازلیهی الهیه و رحمت کاملهی رحمانیه اقتضاء نمود که در حیوان مطلقا، و در انسان بالخصوص، این قوهی شریفهی غضبیه را قرار دهد که حیوان و انسان، بما هو حیوان، دفع موذیت خارجی و داخلی فردی خودکند، و انسان، بالخصوص، دفع و رفع مفسدات و مخلاّت نظام عایله و نظام جامعه و مدینهی فاضله نماید. دفاع و ذ ّب از هتک از عایله، و س ّد ثغور و حدود مملکت، و حفظ نظام ملّت و بقای قومیّت، و نگهبانی از تهاجم اشرار به مدینهی فاضله، و جهاد با اعداء انسانیّت و دینت صورت پیدا نکند، مگر در سایهی این قوهی خداداد و این تحفهی آسمانی که به دست حق تعالی جل و علا در خمیرهی انسان مخمر شده و به ودیعت نهاده شده. اجراء حدود و تعزیرات و سیاسات الهیّهکه حفظ نظام عالم کند، در پرتو این قدرت و قوهی الهیه است؛ بلکه جهاد با نفس و ذ ّب از جنود ابلیس و جهل، در تحت حمایت این قوهی شریفه انجام گیرد. در هر کس که این قوهی شریفهکه تجلی انتقام و غضب الهی است، به طور تفریط ناقص باشد، لازمهی آن بسیاری از ملکات خبیثه و اخلاق ذمیمه است، از قبیل خوف و جبن و ضعف و تنبلی و خودپروری و کم صبی و قلت ثبات و راحت طلبی و خمودی و انظلامکه مثل ظلم یا بدتر از آن است و رضایت به فواحش و رذائل و تن دادن به فضایح و بی غیرتی بر خود و عائله و ملت خود. خدای تعالی در وصف مومنین فرماید: « ل ا ِش َّدا ُء لعَ ُر ل لحَا ُء ِ ر ال ُک َّفا لب ل ُنَ». این حال اعتدال است که در موقع خود، رحمت و شفقت و در موقع خود، شدت و غضب نماید. و در روایات شریفه از غضب ننمودن در موقع خود، ذم و تکذیب شده: محمد بن یعقوب به اسناد خود از حضرت باقر العلوم نقل نموده که فرمود: خداوند وحی فرمود به شعیب نبی « :همانا من عذاب کنم از قوم تو صد هزار نفر را که چهل هزار نفر از اشرار آنها و شصت هزار نفر از خوبان آنها است». عرض کرد: خداوند! اشرار به جای خود، اخیار و خوبان برای چه؟ وحی آمد: «برای اینکه مداهنه کردند با اهل معصیت و سهل انگاریکردند و غضب ننمودند برای غضب من.» و در وسایل از محاسن برقی، سند به حضرت علی بن الحسین  رساند که فرمود: «حضرت موسی بن عمران گفت: پروردگارا! کیانند اهل تو آنهائی که در سایهی عرش خود آنها را سایه میافکنی، در روزی [که] سایه[ای] جز سایهی تو نیست؟». پس وحی فرمود خداوند به سوی او: «آنهاییکه قلبهای آنها پاکیزه است و دستهای آنها نیکویی میکند. آنهاییکه یاد جلالت مرا کنند، مثل یاد پدرهای خود. تا آنجاکه فرمود: و آنهایی که غضب میکنند برای محرمات

-1مطالعهی سرنوشت مدیرانکینهتوز در ادوارکه نوعاً شوم است؛ زیرا خودشان هم در موقع خطای عمدی

و سهوی از موهبت عفو برخوردار نشده و مورد انتقام قرار گرفتهاند و لذا ضربه خوردهاند. -2ملاحظهی فوائد بیشماری که فرهنگ سازمانی عفو به دنبال داشته و باعث فضای معنوی شاد،

رضایتبخش، امیدزا و آرام شده و به بهبود مستمر سازمانی منجر شده است. -3دقت در اینکه خداوند عفو است و مدیر هستی است. ما هم در مجموعهی محدود تحت ادارهی خود باید

متخلق به این اخلاق ربانی شوی تا در ردیف محبوبین خدا قرار گیری. -4دقت در این ضربالمثل مأخوذ از سیرهی معصومین که در عفو لذتی است که در انتقام نیست. نباید خود را از این لذت معنوی که ملائم طبع و نفس است محروم کنیم و دائماً در دل خطاکار عفونشده

تولید نفرت کنیم و منتظر انتقام او باشیم.

-5دقت در این نکته که عفو در قدرت اثربخشی عجیبی در بقاء قدرت برای خدمت دارد.

-6ملاحظهی اینکه عفو از اصول مدیریت بحران است؛ زیرا باعث وحدت و انسجام منابع انسانی و امکانی

است که بحران را حل میکند. روحیهیکینه و انتقام باعث تضعیف عوامل کنترل بحران میشود. -7دقت در اینکه معصوم فرموده است زکات پیروزی و ظفر، عفو و احسان نسبت به رقیب مغلوب است و میتوانست عکس باشد و از زکاتها و صدقات واجب بهویژه در سازمان است، بلکه یک وظیفهی سازمانی است زیرا تسهیلگر نیل به اهداف سازمانی و هموارکنندهی راه کسب منافع و مصالح مجموعهی

متبوعه است. -8ملاحظهی اینکه اگر عفو نکنم، همین بلا سر خودم میآید، چون همه جایزالخطا هستند، بهویژه در

پیچیدگیهای محیط سازمانی. -9تمرکز بر این آیهی قرآن که ببخشید تا خدا شما را ببخشد.گویا عفو خود را مشروط به عفو ما کرده است.

-10دقت در اینکه عفو نشانگر مدیریت قابل قبول تدبیر نفس است که بیانگر عقلانی بودن رفتار

مدیر و باعث نفوذ او در دلکارکنان و افزایش ارادت آنها میشود و نهایتاً به نفع حرکت جمعی سازمان است.

است و عفو از برجستهترین فضائل سازمانی است؛ مگر اینکه مدینهی رذیله را طالب باشیم که هیهات.

من وقتی حلال شمرده شود، مثل پلنگ وقتی جراحت زده شود.» و در باب اخلاق رسول خدا وارد است که «یاری نجست برای خود در هیچ مظلمه[ای] تا آن که هتک محارم الهیه میشد، پس غضب مینمود برای خدای تبارک و تعالی.» و از این جا معلوم شد که این غضب ـ که در مقابل رحمت و از جیش و جنود جهل و ابلیس مقرر شده حال اعتدال غضب و آن غضبی نیستکه در تحت زمامداری عقل و خدای تعالی و شریعت مقدسهی آسمانی باشد؛ بلکه مقصود، حال افراط آن است که در فصل آتیه ذَم و تکذیب آن مذکور میشود. (کلینی، فروع کافی، ج. ،5ص. 55؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج. ،16ص. 147؛ برقی، المحاسن، ج. ،1ص. 16؛ نوری، مستدرک، ج. ،12 صص. 198-197؛ طبسی، مکارم الاخلاق، ص. 23در خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص. )241 2 حشر: 10

قابل ذکر است که نسخهی فوق زمانی افاقه میکند که کارکنان خود را نیازمند آن ببینند و به عمل به آن تن بدهند و داوطلب باشند. البته باید تدریج را هم مراعات کنند و الا به سان بیماری هستندکه به طبیب مراجعه نمیکند و اگر هم مراجعهکرد، نسخه را عمل نمیکند، فتدبًر.

البته مدیریت منابع انسانی در شاخهی توانمندسازی باید روی اکتساب کارکنان به فضائل و مکارم اخلاقی مانند عفو کار کند و کمک به عمل به نسخه و نقشهی فوق بنماید. تفقه: عقلکسب منافع عفو در قدرت و راههای تحصیل آن را تحسین و مضار ناشی از مداهنه و انتقام بیمورد را تقبیح میکند. و نیز عقلاء عفو و راه٬های ایصال به آن را ممدوح و ضد آن را مذموم میدانند. شارع مقدس هم در این ادارک عقلی و بنای عقلایی همرأیی میکند و ردعی نداردً به دلیل آیات و اخبار مذکوره در نوبتهای قبل، فراجع.

فتحصل که کارکنان باید برای آراسته شدن به فضیلت عفو منافع هنگفت آن را با ضررهای بسیار مداهنه و انتقام مقایسه کنند و در جهت توانمندسازی خود به طور جدی در کارگاههای مربوطه شرکت نمایند تا به این وصف ضروری، معقول و معتدل و دارای مصلحت به تدریج آراسته شود.3

3 درس 80فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 5شهر شعبان المعظم .1447