فقه الروابط 75

4شنبه 24-1404/10/24رجب 14-1447ژانویه -2026فقه معاصر – فقه الاداره – فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی) – فقه روابط انسانی – نقشه راه امام صادق ع در مصباح الشریعه – روابط اربعه – درس -75 رابطه سوم -رابطه مدیر با خلق – اصول سبعه – اصل اول – حلم( – )5اخبار باب( – )3نسبت صبر و حلم مسئلهی :75مدیر باید در قبال جفاکاری، یعنی بیمهری، ترک و قطع و سستی ارتباطات عاطفی ذینفعان بردباری و حلم پیشه کند و انتقام نگیرد و نسبت به سختیها و تلخیهای جفا به عنوان آزمون الهی تابآوری و صبر داشته باشد

 

معلوم شد که مدیر حلیم در مقابل جفاء خلق برای نیل به رضای خالق باید صبور باشد؛ زیرا رضای خالق مشوب به جفای خلق است. جفاء خلق به چه معناست؟ به معنای بیمهری، دوری، قطع رابطه، زیارت نکردن، 1عدم

 

1كامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى / / 16باب دوم ثواب زیارت رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلم هركسىكه براى اعمال حج به م ّكه رفته و سپس من را در مدینه زیارت نكند من نیز در روز قیامت به او جفا خواهم كرد و كسى كه من را زیارت نماید شفاعت من نصیبش مىگردد و كسى كه از شفاعت من بهرهمند شود بهشت بر او واجب مىگردد، سپس فرمود:

 

كامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى / / 200باب نوزدهم آگاه بودن انبیاء از شهادت حضرت حسين بن على علیهما السلام عرض كرد: پروردگارا از بندگانت عهد و میثاق گرفتى كه تو را ر ّب و پروردگار دانسته و حضرت محّمد صلّى ا هللَّ علیه و آله و سلّم را پیغمبر و اوصیاءكرامش را ولىّ بدانند و به بهترین مخلوقاتت خبر دادىكه اّمتش با حسين بن على علیهما ال ّسلام بعد از پیامبر چه خواهند نمود و به حسين علیه ال ّسلام وعده دادىكه به دنیا برگردانده مىشود تا خودش از آن قوم جفاكار انتقام بگيرد و حاجت من به تو اى پروردگارم آن است كه من را نیز به دنیا برگردانى تا انتقام خود را از ظالمين بگيرم همان طورى كه حسين علیه ال ّسلام را به دنیا بازگردانیدى، پس حق تعالى به اسماعیل بن حزقیل وعده داد او را با حسين بن على سلام ا هللَّ علیهما به دنیا برگرداند.

 

كامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى / / 870باب نود و ششم كیفیت زیارت نمودن كسى كه منزل و وطنش از قبر حضرت سید الشهداء دور مىباشد

 

چقدر جفا مىكنى! آیا در هر ماه زیارت مىكنى:

 

كامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى / / 870باب نود و ششم كیفیت زیارت نمودن كسى كه منزل و وطنش از قبر حضرت سید الشهداء دور مىباشد

 

اى سدیر چقدر به حسين علیه ال ّسلام جفا مىكنید، آیا نمىدانى خداوند متعال یك

 

كامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى / / 875باب نود و ششم كیفیت زیارت نمودن كسى كه منزل و وطنش از قبر حضرت سید الشهداء دور مىباشد

 

حضرت فرمودند: چقدر به سرور خود جفا مىكنید.

 

كامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى / / 879باب نود و هفتم مكروه بودن جفاء نسبت به زیارت قبر حضرت امام حسين علیه السلام چه قدر جفا مىكنید! حدیث دّوم ( )1از پدرم، از سعد، از احمد بن محّمد بن عیسى، از موسى بن فضل، از على بن الحكم، از كسى كه برایش حدیث گفته، از حنان بن سدیر، از حضرت ابى عبد ا هللَّ علیه ال ّسلام راوى مىگوید:

 

كامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى / / 879باب نود و هفتم مكروه بودن جفاء نسبت به زیارت قبر حضرت امام حسين علیه السلام زیارتش كن و به آن حضرت جفا مكن، زیرا آن وجود مبارك سرور شهداء و سیّد جوانان اهل بهشت و شبیه حضرت يحيى بن زكریا بوده و بر این دو (امام حسين و حضرت يحيى علیهما ال ّسلام) آسمان و زمينگریستهاند.

 

كامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى / / 885باب نود و هفتم مكروه بودن جفاء نسبت به زیارت قبر حضرت امام حسين علیه السلام تع ّجب است ازگروهىكه مىپندارند شیعه هستند ولى گفته مىشود روزگار بر ایشان مىگذرد و احدى از ایشان به زیارت قبر حسين علیه ال ّسلام نمىروند، چه از روى جفا بوده و چه تنبلى و سستى كرده و چه عاجز و ناتوان باشند و چه كسلى و بىحالى منشأ آن باشند، به خدا سوگند اگر مىدانستند در زیارت آن حضرت چیست هرگز تنبلى و كسلى را به خود راه نمىدادند.

 

كامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى / / 886باب نود و هفتم مكروه بودن جفاء نسبت به زیارت قبر حضرت امام حسين علیه السلام

 

اى سدیر چه قدر به حسين علیه ال ّسلام جفاكردهاید و حدیث را ذكر فرمودند:

 

كامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى / / 887باب نود و هفتم مكروه بودن جفاء نسبت به زیارت قبر حضرت امام حسين علیه السلام

 

چه قدر جفاكردهاید! اگر قبر آن حضرت نزدیك ما مىبود حتما به سویش هجرت مىكرديم.

 

عاطفه 2و عدم ارتباط مستحکم. 3در صدر حدیث پنج مصداق آمده بود که همگی اهانت به حلیم بود، ولی در ذیل از صبر حلیم هم آمده است و از حقیقت حلم که گذشتن از نافرمانی و اسائهی ادب جاهلان 4نسبت به اوست هم در ذیل گفته شده بود. البته در اخبار صبر و حلم را 5جدا کرده و به گونهی زیر مقایسه کردهاند:

 

2التحقیق فيكلمات القرآن الكريم / ج / 91 / 2جفا. …. ص: 91 مصبا- َجَفا السرُج عن ظهر الفرس َْيَُفو َجَفاء: ارتفع، و َجافَیْتُهُ فَتَ َجا َف، و َجَفْو ُت الرج َل أَ ْجُفوهُ: أعرضت عنه أو طردته، و هو مأخوذ من جفاء السیل، و هو ما نفاه السیل، و قد یكون مع بغض، و جفا الثوب يَفو إذا غلظ، فهو جاف، و منه جفاء البدو و هو غلظتهم.

 

التحقیق في كلمات القرآن الكريم / ج / 91 / 2جفا. …. ص: 91 مقا- جفو: یدّل على أصل واحد، نبّو الشيء عن الشيء، من ذلك جفوت الرجل أجفوه، و هو ظاهر الجفوة أي الجفاء، و جفا السرج عن ظهر الفرس و أجفیته أنا، و كذلككلّ شيء إذا لم یلزم شیئا، یقال َجَفا عنه َْيَُفو، و الجََفاءُ خلاف البرّ.

 

التحقیق في كلمات القرآن الكريم / ج / 91 / 2جفا. …. ص: 91 صحا- الجفاء ممدود خلاف البرّ، و قد جفوت الرجل أجفوه جفاء فهو مجفّو، و لا تقل جفیت. و جفا السرج عن ظهر الفرس، و أَ ْجَفیْتُهُ أنا إذا رفعته عنه، و َتََا َف َجنْبُهُ عن الفراش أي نبا.

 

التحقیق في كلمات القرآن الكريم / ج / 91 / 2جفا. …. ص: 91

 

لسا- َجَفا الشيءُ َْيَُفو َجَفاء و َتََا َف: لم یلزم مكانهكالسرج يَفو عن الظهر، وكالجنب يَفو عن الفراش. 3الكافي (ط – الإسلامیة) / ج / 236 / 8حدیث القباب. …. ص: 231

 

-316أَبُو عَلِ ٍّّي اْلَْ ْشعَِر ُّي عَ ْن ُمحَهم ِد بْ ِن عَبْ ِد ا ْلجَبهاِر عَ ِن ابْ ِن فَ هضاٍّل عَ ْن إِبَْراِهیَم ابْ ِن أَِخي أَِبِ ِشبٍّْل عَ ْن أَِبِ ِشبٍّْل قَاَل: قَاَل ِل أَبُو عَبْ ِد ا هللَِّ ع ابْتَِداء ِمنْهُ أَ ْحبَبْتُُموَنا َو أَبْغَ َضنَا النها ُس َو َص هدقْتُُموَنا َو َك هذبَنَا النها ُس َو َو َصلْتُُموَنا َو َجَفاَنا النها ُس فَ َجعَ َل ا هللَُّ َمحْیَا ُك ْم َمحْیَاَنا َو َممَاتَ ُكْم َممَاتَنَا- أََما

 

عیون الحكم و المواعظ (للیثي) / / 79الفصل الثالث بلفظ الْمر في خطاب المفرد. …. ص: 75

 

-1920أَ ِط ْع أَ َخا َك َو إِ ْن عَ َصا َك َو ِصلْهُ َو إِ ْن َجَفا َك.

 

عیون الحكم و المواعظ (للیثي) / / 542الفصل الثاني بلفظ النفي. …. ص: 531

 

َ -10066لا َيحُوُل ال هص ِدی ُق ال هص ُدو ُق عَ ِن الَْمَوهدةِ َو إِ ْن ُجِف َي.

 

غرر الحكم و درر الكلم / …. .1577 / 669ص: 669

 

من جفا أهل رحمه فقد شان كرمه. تصنیف غرر الحكم و درر الكلم / / 414أهمیتها و التحریص إلیها. …. ص: 413

 

َ 9439م ْن َو َصلَ َك َو ُهَو ُمْع ِدٌم َخْيرٌ لَ َك ِممه ْن َجَفا َك َو ُهَو ُم ْكثٌِر (.)5 /461

 

جامع الْخبار(للشعيري) / / 20الفصل الثامن في فضائل زیارة النبي ص و زیارة الْئمة ص على سبیل الإيَاز و الاختصار

 

َو قَاَل ص َم ْن أََتاِني َزائِرا ُكنْ ُت َشِفیعَهُ یَْوَم الِْقیَاَمِة َو َم ْن أَتَى َم هكةَ َحا ّجا َو َلمْ یَُزْرِني ِبالَْم ِدینَِة فََق ْد َجَفاِني َو َم ْن َجَفاِني َجَفْوتُهُ یَْوَم الِْقیَاَمِة.

 

إرشاد القلوب إلى الصواب (للدیلمي) / ج / 60 / 1الباب الثالث عشر في المبادرة في العمل. …. ص: 49

 

َو قَاَل ص یَُقوُل ا هللَُّ تَعَاَلى َم ْن أَ ْح َد َث َو َلمْ یَتََو هضأْ فََق ْد َجَفاِني َو َم ْن أَ ْح َد َث َو تََو هضأَ َو َلمْ یُ َصِّل َرْكعَتَِْين َو َلمْ یَْدعُِنِ فََق ْد َجَفاِني َو َم ْن أَ ْح َد َث َو تََو هضأَ َو َصلهى َرْكعَتَِْين َو َدعَاِني فَلَْم أُِجبْهُ فِی َما یَ ْسأَُل عَ ْن أَْمِر ِدینِِه َو ُدنْیَاهُ فََق ْد َجَفْوتُهُ َو لَ ْس ُت بَِر ٍّّب َجا ٍّف.

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 7 / 93 / 1باب فقد العلماء. …. ص: 90

 

(« .)3الجُفاة»: جمع الجافي من الجَفاء، بمعنى ِغلَظ الطبع. انظر: النهایة، ج ،1ص ( 280جفى).

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 65 / 23 / 2باب الإشارة و النص على أمير المؤمنين علیه السلام. …. ص: 19 (« .)10الجُفاة»: جمع الجافي؛ من الجفاء، و هو الغلظ في العشرة، و الخرق في المعاملة، و ترك الرفق. راجع: المغرب، ص ( 86جفا).

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 71 / 67 / 2باب الإشارة و النص على أبِ الحسن موسى علیه السلام. …. ص: 63 ( .)11في «ف»: «لا تَّفوا» بتشدید الفاء. و في حاشیة «ف»: «لا تَف». و قال المازندراني: «و قیل: لا تَّفوه- بتشدید الفاء- بمعنى لا تذهبوا به، أي لا تخبروه بذلك فتجّفوه و تذهبوا به». و قال المجلسي: «و على بعض الوجوه يمكن أن یقرأ من باب الإفعال من أجفاه، إذا أتعبه». راجع: النهایة، ج ،1ص ( 280جفا).

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 28 / 140 / 3باب التفكر. …. ص: 140

 

( .)5جفا الشيءُ يَفو َجفاء،كالسرج يَفو عن الظهر، و كالجنب يَفو عن الفراش. و تَاف مثله. و قوله تعالى: «تَتَجاف ُجنُوُبهُْم َع ِن الَْمضا ِجِع» [السجدة (]16 :)32 أي ترتفع و تنبو عن الُفُرش. یقال: تَاف جنبه عن الفراش إذا لم یستقّر علیه. ترتیبكتاب العين، ج ،1ص 301؛ مجمع البحرین، ج ،1ص ( 88جفو).

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 98 / 569 / 3باب الكتمان. …. ص: 561

 

( .)6جفا علیه: ثَُقل. و الجَفاء: نقیض ال ِّصلَة، و یُقصر. و رجل جافي الخِلَْقة و الخُلْق: َكّز غلیظ. القاموس المحیط، ج ،2ص ( 1668جفا). و جفاني فلا ٌن: فعل بِ ماساءني. أساس البلاغة، ص ( 61جفو). و في الوافي: «كأنّه جعله لانقباضه مقابلا لمنبسط اللسان الكثير الكلام. و المراد النهي عن طرفي الإفراط و التفریط و لزوم الوسط».

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 131 / 12 / 4باب البذاء. …. ص: 7

 

(« .)3الجَفاء»: ترك ال ِّصلة و ال ِبرّ و الغلظ في العشرة و الخرق في المعاملة و ترك الرفق. راجع: النهایة، ج ،1ص ( 281جفا).

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 167 / 153 / 4باب دعائم الكفر و شعبه. …. ص: 152

 

(« .)5الجفاء»: ترك ال ِّصلة و البرّ، و ِغلَظ الطبع. و َجَفْو ُت الرج َل أجفوه: أعرضت عنه أو طردتُه، و قد یكون معبغض. و جفا الثو ُب يَفو: إذا َغلُ َظ، فهو جا ٍّف. و منه جفا البَْدو، و هو ِغلْظَتهم و فظاظتُهم. النهایة، ج ،1ص 281؛ المصباح المنير، ص ( 104جفا). و في الوافي: «العمى: ذهاب بصر القلب».

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 60 / 577 / 4باب دعوات موجزات لجمیع الحوائج للدنیا و الآخرة. …. ص: 544 (« .)1الجفاء»: ترك ال ِّصلَة و ال ِبرّ، و ِغلَظ الطبع. و جفوت الرجل أجفوه: أعرضت عنه أو طردتُه، و قد یكون معبغض. النهایة، ج ،1ص 281؛ المصباح المنير، ص ( 104جفا).

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 64 / 496 / 5باب سل المیت و ما یقال عند دخول القبر. …. ص: 495

 

(« .)12جاف الْرض»، أي باعدها؛ من الجفاء، و هو البُعد عن الشيء، یقال: جفاه: إذا بَعَُد عنه، و أجفاه: إذا أبعده، و جافاه: إذا باعده. و المعنى- على ما قال العّلامة المجلسي-: أبعد الْرض عن جنبیه و لا تضیّق القبر علیه. راجع: النهایة، ج ،1ص ( 280جفا).

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 67 / 512 / 5باب تربیع القبر و رشه بالماء، و ما یقال عند ذلك، و قدر ما یرفع من الْرض. …. ص: 508 (« .)1یتجاف»، أي یتباعد، من الجفاء و هو البعد عن الشيء. راجع: النهایة، ج ،1ص ( 280جفا).

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 15 / 442 / 9باب ما كان یوصي أمير المؤمنين علیه السلام به عند القتال. …. ص: 431

 

( .)2في الوافي: «الجُفاة، جمع جاف، و هو الف ّظ الغلیظ». و راجع: المصباح المنير، ص ( 104جفا).

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 54 / 18 / 10باب آداب التجارة. …. ص: 15

 

(« .)2تَافوا» أي تباعدوا، من الجَفاء، و هو البعد عن الشيء. راجع: النهایة، ج ،1ص ( 280جفا).

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 10 / 368 / 11باب الْسماء و الكنى. …. ص: 365

 

َع ْن أَِبِ َعبْ ِد ا هللَِّ َعلَیِْه ال هسَلامُ: «أَهن النهِ هبي َصلهى ا هللَُّ َعلَیِْه َو آلِِه قَاَل: َم ْن ُولَِد لَهُ أَْربََعةُ أَْوَلاٍّد َلمْ یُ َسِّم أَ َح َد ُهْم ِبا ِْسمي، فََق ْد َجَفاِني.»

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج – 10 / 368 / 11باب الْسماء و الكنى. …. ص: 365

 

( .)9الجفاء: البعد عن الشيء؛ یقال: َجفاه، إذا بعد عنه. و الجفاء أیضا: ترك الصلة و البرّ. راجع: النهایة، ج ،1ص ( 281 -280جفا) و في مرآة العقول، ج ،21 ص « :33و رّبما قیل: في تخصیص الْربعة بالذكر وجه لطیف، و هو أ ّن الْسماء الْربعة المق ّدسة: محّمد، و عل ّي، و حسن، و حسين، فإذا سمّى ثلاثة بهذه الْسماء الْخيرة انتفى الجفاء».

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج / 50 / 15صحیفة علي بن الحسين علیهما السلام و كلامه في الزهد. …. ص: 48

 

(« .)14تَاف» أي بعد و اجتنب؛ من الجفاء، و هو البعد و الاجتناب عن الشيء. راجع: النهایة ج ،1ص 280؛ لسانالعرب، ج ،14ص ( 148جفا).

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج / 71 / 15خطبة لْمير المؤمنين علیه السلام و هي خطبة الوسیلة. …. ص: 57

 

(« .)6جاف»، من الجَفاء، و هو ترك الصلة و البرّ، و جعله العّلامة المجلسي مأخوذا من الجفاء بمعنى ِغلْظ الطبع، و الجافي: الغلیظ الخلقة و الطبع، حیث قال في المرآة: «أي من یصل الناس بحسن الخلق و الموّدة مع فقره، خير ممّن یكثر في العطاء و هو جاف، أي س ّيء الخلق غلیظ». راجع: النهایة، ج ،1ص 280؛ لسان العرب، ج .) (جفا148 ، ص14

 

كافي (ط – دار الحدیث) / ج / 416 / 15خطبة لْمير المؤمنين علیه السلام. …. ص: 413

 

(« .)9فتجافوا عنها» أي اتركوها و ابعدوا عنها؛ من الجفاء، و هو البعد عن الشيء، و ترك الصلة و البرّ. راجع: النهایة، ج ،1ص ( 280جفا).

 

عَلِ ُّي بْ ُن إِبَْراِهیَم عَ ْن ُمحَهم ِد بْ ِن عِی َسى عَ ْن یُونُ َس عَ ْن َحْف ٍّص بَیهاِع ال هسابِِر ِّي عَ ْن أَِبِ َحمَْزةَ عَ ْن عَلِ ِّي بْ ِن ا ْلحُ َسِْين قَاَل قَاَل َرُسوُل ا هللَِّ ِ م ْن أَ َح ِّب ال هسبِیِل إَِلى ا هللَِّ ُ جْرعَتَا ِن ُجْرعَةُ غَیْ ٍّظ تَُرُّدَها ِِبحلٍّْم َو ُجْرعَةُ ُم ِصیبٍَّة تَُرُّدَها بِ َصٍّْبر.6

 

َوقُوٌر عِنْ َد اْلََْزاِهِز َصبُوٌر عِنْ َد الْبََلاِء َش ُكوٌر عِنْ َد الهرَخاِء قَانٌِع ِبمَا َرَزقَهُ ا هللَُّ َلا یَظْلُِم اْلَْ ْع َداءَ َو َلا یَتَ َحاَملُ لِْلَْ ْص ِدقَاِء بََدنُهُ ِمنْهُ ِفي تَعَ ٍّب َو النها ُس ِمنْهُ ِفي َرا َحٍّة إِ هن الْعِلَْم َخلِیلُ الُْمْؤِم ِن َو ا حلِْحل َم َوِزیُرهُ َو ال َّصحبرَ أَِمیرُ ُجنُوِدهِ َو الِّرفْ َق أَ ُخوهُ َو اللِّ َين َوالُِدهُ.7

 

أَعُوذُ بِ َك ِم ْن أَ ْن أَ ْشَِتر َي ا ْلجَْه َل ِبالْعِلِْم َو ا حلََْفاءَ ِبا حلِْحلِم َو ا ْلجَْوَر ِبالْعَ ْدِل َو الَْق ِطیعَةَ ِبالِِْبرّ َو ا حلََْزعَ ِبال َّصحِبر َو اْلَُْدى ِبال هضَلالَِة َو الْ ُكْفَر ِباِْلإيمَا ِن.8

 

خبر فوق صريحا موضوع حلم را جفاء و موضوع صبر را جزع و بیتابی معرفی کرده است. مضمون اخبار فوق قرینهای بر فهم حدیث ذیل است:

 

عِهدةٌ ِم ْن أَ ْص َحابِنَا عَ ْن أَ ْحمََد بْ ِن ُمحَهم ٍّد عَ ِن الَْو هشاِء عَ ْن ُمثَىنى ا ْلحَنها ِط عَ ْن أَِبِ َحمَْزةَ قَاَل قَاَل أَبُو عَبْ ِد ا هللَِّ َ ما ِم ْن ُجْرعٍَّة یَتَ َجهرعَُها الْعَبْ ُد أَ َح هب إَِلى ا هللَِّ ِ م ْن ُجْرعَِة غَیْ ٍّظ یَتَ َجهرعَُها عِنْ َد تََرُّدِدَها ِفي قَلْبِِه إِهما بِ َصٍّْبر َو إِهما ِِبحلٍّْم.9

 

جمع دلالی به این است که جرعهی غیظ را به عنوان نتیجهی جفاء، موضوع حلم و به عنوان نتیجهی مصیبت، موضوع صبر قرار دهیم و مراد متن را این بدانیم، زیرا اصل جدا شدن و بودن موضوع حلم و صبر است.

 

نکته: اميرالمؤمنين در مورد غصب خلافت میفرماید: «صبرت و فی العين قذی و فی الحلق شجی.»10 این غصب مصداق بارز جفای خلق است، ابطال حق اوست که حق الله است و حق الناس هم هست. لذا موطن

 

4الكافي (ط – الإسلامیة) / ج / 116 / 2باب المداراة. …. ص: 116

 

-1عَلِ ُّي بْ ُن إِبَْراِهیَم عَ ْن أَبِیِه عَ ِن النهْوفَلِ ِّي عَ ِن ال هس ُكوِِنيّ عَ ْن أَِبِ عَبْ ِد ا هللَِّ ع قَاَل قَاَل َر ُسوُل ا هللَِّ ص ثََلا ٌث َم ْن َلمْ یَ ُك هن فِیِه َلمْ یَتِهم لَهُ عَ َملٌ َوَرعٌ َيحْ ُجُزهُ عَ ْن َمعَا ِصي ا هللَِّ َو ُخلٌُق یَُداِري بِِه النها َس َو ِحلٌْم یَُرُّد بِِه َجْه َل ا ْلجَاِهِل

 

5الكافي (ط – الإسلامیة) / ج / 56 / 2باب المكارم. …. ص: 55

 

ِ -2ع هدةٌ ِم ْن أَ ْص َحابِنَا َع ْن أَ ْحمََد بْ ِن ُمحَهم ِد بْ ِن َخالٍِّد َع ْن عُثَْما َن بْ ِن ِعی َسى َع ْن َعبْ ِد ا هللَِّ بْ ِن ُم ْس َكا َن َع ْن أَِبِ َعبْ ِد ا هللَِّ ع قَاَل: إِ هن ا هللََّ َعهز َو َجله َخ هص ُر ُسلَهُ ِبمَ َكاِرِم اْلَْ ْخَلاِق فَاْمتَ ِحنُوا أَنُْف َس ُكْم فَِإ ْن َكانَ ْت فِی ُكْم فَا ْحمَُدوا ا هللََّ َو ا ْعلَُموا أَهن ذَلِ َك ِم ْن َخٍّْير َو إِ ْن َلا تَ ُك ْن فِی ُكْم فَا ْسأَلُوا ا هللََّ َو اْرَغبُوا إِلَیِْه فِیَها قَاَل فََذَكَرَها َع َشَرة الْیَِق َين َو الَْقنَا َعةَ َو ال هصَْبر َو ال ُّش ْكَر َو ا ْلحِلَْم َو ُح ْس َن ا ْلخُلُِق َو ال هس َخاءَ َو الْغََْيرةَ َو ال هش َجا َعةَ َو الُْمُروءَةَ قَاَل َو َرَوى بَْع ُضُهْم بَْع َد َه ِذهِ ا ْلخِ َصاِل الَْع َشَرةِ َو َزاَد فِیَها ال ِّص ْد َق َو أََداءَ اْلََْمانَِة. الكافي (ط – الإسلامیة) / ج / 240 / 2باب المؤمن و علاماته و صفاته. …. ص: 226

 

ُ -34محَهم ُد بْ ُن َْيحَيى َع ْن أَ ْحمََد بْ ِن ُمحَهم ِد بْ ِن ِعی َسى َع ِن ا ْلحَ َس ِن بْ ِن َْمحبُو ٍّب َع ْن أَِبِ َوهلاٍّد ا ْلحَنها ِط َع ْن أَِبِ َعبْ ِد ا هللَِّ ع قَاَل َكا َن َعلِ ُّي بْ ُن ا ْلحُ َسِْين ع یَُقوُل إِ هن الَْمْعِرفَةَ بِ َكَماِل ِدی ِن الُْم ْسلِِم تَْرُكهُ الْ َكَلاَم فِیَما َلا یَْعنِیِه َو قِلهةُ ِمَرائِِه َو ِحلْ ُمهُ َو َصْبرُهُ َو ُح ْس ُن ُخلُِقِه

 

6الكافي (ط – الإسلامیة) / ج / 110 / 2باب كظم الغیظ. …. ص: 109

 

7الكافي (ط – الإسلامیة) / ج / 231 / 2باب المؤمن و علاماته و صفاته. …. ص: 226 8الكافي (ط – الإسلامیة) / ج / 592 / 2باب دعوات موجزات لجمیع الحوائج للدنیا و الآخرة. …. ص: 577 9الكافي (ط – الإسلامیة) / ج / 111 / 2باب كظم الغیظ. …. ص: 109

 

10معاني الْخبار / النص / / 361باب معاني خطبة لْمير المؤمنين ع. …. ص: 360

 

صبر است نه حلم و یک مصیبت است. صبر هم صبر بر مصیبت است. البته جفا هم یک مصیبت است. نقطهی تلاقی صبر بر مصیبت و حلم بر اهانت و جفاء است که هر کدام موضوع خود را دارند و به آن شناخته میشوند. اهانت و مصیبت در غصب به اشتراک رسیدهاند. میتوانگفت هر اهانت و جفا مصیبت است؛ ولی هر مصیبتی اهانت نیست؛ مثل ورشکستگی و مرگ فرزند و ابتلاء به سیل و زلزله و جنگ و… . ولی جفای خلق به عنوان مصیبت، موضوع صبر و به عنوان اهانت موضوع حلم است. جای موضوع عوض نمیشود. غصب خلافت مصیبت است و ظلم است. امام مظلوم است؛ لذا صبر مظلوم را لازم دارد، لقوله تعالی: « ْ ِم ْن ِ ْ يْه َل َ ع ما َ ك ِ لئ و ُأ َ ف ِ ه ِ م ْل ُظ َ د ْ ع َ ب َ ر َ ص َ ت ْ ن ا َ ِ ن َلَ َ و َسبيل.» 11یارگيری و انتصار خوب است، ولی « ِ ر و ُ م ُ ا ْلْ ِم ْ ز َ ع ْ ن َِ لَ َِ لك َّن ذ ِإ َ ر َ ف َ غ َ و َ َ بَ َ ص َْ ن َلَ َ و .» 12صبر بر این ظلم و بخشش بهتر است و نشانگر ارادهی قوی در تدبير امور است. البته از آن جهت که این غصب در عين مصیبت جفا هم هست. 13تردیدی نیست و جای حلم دارد. ولی بعد مصیبتی و ابتلاء ربوبی آن برجستهتر است؛ لذا حضرت صبر بر تلخی این مصیبت را مطرح کرده است که مثل خار در چشم و استخوان در گلو است، والله العالم.

 

فتحصلکه مدیر باید در قبال جفاکاری یعنی بیمهری، ترک، قطع و سستی ارتباطات عاطفی ذینفعان، بردباری و حلم پیشه کند و انتقام نگيرد و نسبت به سختیها و تلخیهای جفا به عنوان آزمون الْی تابآوری و صبر داشته باشد.14

 

عَ ْن عِ ْكِرَمةَ عَ ِن ابْ ِن عَبها ٍّس َو َح هدثَنَا ُمحَهم ُد بْ ُن عَلِ ٍّّي َما ِجیلََویِْه عَ ْن عَِّمِه ُمحَهم ِد بْ ِن أَِبِ الَْقا ِسِم عَ ْن أَ ْحمََد بْ ِن أَِبِ عَبْ ِد ا هللَِّ الَْْبرقِ ِّي عَ ْن أَبِیِه عَ ِن ابْ ِن أَِبِ عَُمٍّْير عَ ْن أََبا ِن بْ ِن عُثَْما َن عَ ْن أََبا ِن بْ ِن تَغْلِ َب عَ ْن عِ ْكِرَمةَ عَ ِن ابْ ِن عَبها ٍّس قَاَل: ذُكَِر ِت ا ْلخَِلافَةُ عِنْ َد أَِم ِير الُْمْؤِمنِ َين عَلِ ِّي بْ ِن أَِبِ طَالِ ٍّب ع فََقاَل َو ا هللَِّ لََق ْد تََقهم َصَها أَ ُخو تَیٍّْم َو إِنههُ لَیَْعلَُم أَهن َمحَلِّي ِمنَْها َمحَ ُّل الُْقطْ ِب ِم َن الهرَحى یَنْ َح ِدُر عَنْهُ ال هسیْلُ َو َلا یَْرتَِقي إِلَیِْه الطهْيرُ فَ َس َدلْ ُت ُدوَنََا ثَْوبا َو طََویْ ُت عَنَْها َك ْشحا َو طَِفْق ُت أَْرتَئِ ُي َما بََْين أَ ْن أَ ُصوَل بِیَ ٍّد َج هذاءَ أَْو أَ ْصِبرَ عَلَى طَ ْخیٍَّة عَ ْمیَاءَ یَ ِشی ُب فِیَها ال هصغِيرُ َو یَْهَرمُ فِیَها الْ َكبِيرُ َو یَ ْك َد ُح فِیَها ُمْؤِم ٌن َحهتى یَلَْقى ا هللََّ َربههُ فََرأَیْ ُت أَهن ال هصْبرَ عَلَى َهاَتا أَ ْح َجى فَ َصَْبر ُت َو ِفي الْعَِْين قَذى َو ِفي ا ْلحَلِْق َشجا أََرى تَُراثِي َنَْبا َحهتى إِذَا َم َضى اْلَْهوُل لِ َسبِیلِِه عََق َدَها ِلَْ ِخي عَ ِد ٍّّي بَْع َدهُ 11الشورى: 41و كسى كه بعد از مظلوم شدن یارى طلبد، ایرادى بر او نیست؛

 

12اّماكسانىكه شكیبايى و عفوكنند، این از كارهاى پرارزش است! الشورى: 43

 

13شبیه اجتماع امر و نَی در فعل غصبی در مکان مغصوب که موقع نماز متعلق صل و هم متعلق لا تغصب است این جا اجتماع دو امر است اصبر و تحلم فافهم

 

14