فقه الروابط 67

4شنبه 10-1404/10/10رجب 31 -1447دسامبر -2025فقه معاصر – فقه الاداره – فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی ) – نقشه راه امام صادق ع در مصباح الشریعه – درس -67روابط اربعه – رابطه دوم – رابطه مدیر با خود (تدبیر نفس ) – اصول سبعه – اصل هفتم – ربطها بالفقه -3فقه به معنای لغوی فهم عمیق – آیات باب – شرائط وآثار فهم عمیق

 

مسئلهی :67مدیر سازمان بزرگ نفس باید آیات قدرت خدا را به شکل جذاب و متنوع برای نفس تلقین کند تا فرامین و قوانین رهبران دینی را بفهمد و بهویژه در فهم مدیریت جهادی و نظامی پیشرو باشد

 

نوبت قبل از موانع فهم عمیق گفتیم و فتوا دادی. این نوبت از شرائط و آثار فقه یعنی فهم عمیق از آیات قرآن تفقه میکنیم:

 

آثار و شرائط فهم و فقه

 

الف) عوامل و شرائط فهم

 

.1 ُق ْل ُه َو ا ْلقا ِد ُر َعَ َأ ْن َ ْيَ َع َث َع َل ْي ُك ْم َعذاب ًا ِم ْن َف ْو ِق ُك ْم َأ ْو ِم ْن َتحْ ِت َأ ْر ُج ِل ُك ْم َأ ْو َي ْل ِب َس ُك ْم ِش َيع ًا َو ُيذي َق َب ْع َض ُك ْم َب ْأ َس َب ْع ٍض ا ْن ُظ ْر َك ْي َف

 

َ ن و ُ ه َق ْ ف َ ي ْ م ُ ه َّل َ ع َ ل ِ ت يا ُ َنُ ِّر ُف ا ْلْ . (الأنعام: 1)65آیه بیانگر این است که تصریف و تعلیم آیات خدا در قالبهای

 

متنوع عامل فهم بهتر است. برای توفیق فهم عمیق باید آیات خدا به خوبی تفسیر و تصریف و ایصال به قلوب شود.

 

َ .2ي ْف َق ُهوا َق ْولي. (طه: )28آیه بیانگر اهمیت دعا برای فهم قول رهبر دینی است. رهبر پیروان فهیم میخواهد و

 

پیروی از رهبری نیاز به فهم عمیق دارد.

 

ب ) آثار فهم عمیق وکارکرد آن

 

ِ .1ر َح

 

َ ف

 

ِ

 

َّللّ

 

ا

 

ِ ل

 

و

 

ُ س

 

َ ر

 

لا َف

 

ِ خ

 

ْ

 

ُ َمخ َّل ُفو َن ِ َبِ ْق َع ِد ِهِ

 

ْ ل

 

ا ْموا ِ ِلِ ْم َو

 

َأ

 

ِ ب

 

ُدوا

 

ِ ه

 

ُ ايج

 

ْ ن

 

َأ

 

ُهوا

 

ِ

 

َو َكَ َأ ْن ُف ِس ِه ْم في َسبي ِل ا َّ ِللّ َو قا ُلوا لا َت ْن ِف ُروا ِفي ا ْلحَ ِّر ُق ْل نا ُر َج َه َّ َنَّ َأ َش ُّد

 

َ ن

 

و

 

ُ ه

 

َق

 

ْ ف

 

َ ي

 

َح ًّرا َل ْو كا ُنُا . (التوبة: )81آیه بیانگر درک معاد و اثر آن بر فهم عمیق است. درک معاد و عذاب آن

 

و نسبت آن با عذاب دنیا نیاز به فهم عمیق دارد که اثر آن تحمل حرارت جنگ است برای پرهیز از حرارت آتش آخرت.

 

َ .2ف ُم ْس َت َق ٌّر َو ُم ْس ٍ َدَ ِ ح وا ٍس ْ ف َ ن ْ ن ِ م ْ م ُك َأ ْ َ نش َأ ذي َّ ل َو ُه َو ا َت ْو َد ٌع َي ْف َق ُهو َن ٍم ْ و َِ لق ِ ت يا َق ْد َف َّص ْل َنا ا ْلْ . (الأنعام: 2)98اثر فهم عمیق بهرهوری از معارف و آیات ربوبی مفصله است. تفصیل آیات خداوند یعنی شمرده و سنجیده ارائه شدن آن

 

1 مبلّغان دینى باید از روشهاىگوناگونى براى ارشاد مردم بهرهگیرند. اگر مفهومى را در قالبهاى متنّوع ارائه دادی، به تأثیرات بیشترى امیدوار باشیم. (قرائتی، تفسیر نور، ج. ،2ص. )482 ان الله یوضح آیاته حتى لا یكون البشر سطحیا ینظر الى ظواهر الحوادث بل یتعمق الى أغوارها البعیدة، و یبقى على البشر أن یتذكر بتلك الآیات. (مدرسی، من هدى القرآن، ج. ،3ص. )95 أي تأّملكیف نبّيّ الدلائل الحاویة للوعد و الوعید لَعَلَُّهْم یَْفَقُهوَن طمعا بأن یتف ّكروا و یعقلوا و یرعووا. و الفقه هو فهم الشيء بدلیله. إلفات لكل ذى عقل أن ینظر إلى هذه الآیات التي تكشف عن جلال ا ّللّ، و قدرته، و علمه و حكمته، و التي يجلّیها فى معارض شّتى، بحیث یرى منها كل ذى نظر، وجه الحق، و یتعرف طریقه إلى ا ّللّ. و ما ذلك إلا لیتنبه هؤلاءالغافلون، و یفقه أولئك الجاهلون. لع ّل لمعة من لمعات الهدى و الإيمان، تضىء ظلام عقولهم، و تكشف ضلال قلوبهم. (سبزواری، الجدید فى تفسیر القرآن المجید، ج. ،3ص. )43 2با مراجعه به لغت استفاده مىشود كه فقه هرگونه علم و فهمى نیست بلكه از معلومات حاضر پى به معلومات غائب بردن است بنا بر این توجه به آفرینش انسان با این همه چهرههاى متفاوت و قیافههاى جسمى و روحى مختلف درخور این است كه افراد نكتهسنج در آن بیاندیشند و خداى خود را از آن بشناسند. (مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج. ،5ص. )368انسان تا اهل «فهم» نباشد، از معارف بهره نمىبرد. (قرائتی، تفسیر نور، ج. ،2ص. )518قَْد فَ َّصلْنَا اْلآیا ِت لَِقْوٍم یَْفَقُهوَن أي یعلمون عن تف ّكر و تب ّصر و تدبّر. (سبزواری، ارشاد الاذهان الى تفسیر القرآن، ص. 145 ) آنان كه مىفهمند آیات براى آنها روشن شده است. (قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ج. ،3ص. )279 فقه الحیاة أو الأحكام: تضمنت الآیات خمسة أنواع من الأدلة على وجود ا ّللّ الصانع و علمه و قدرته و حكمته و هي ما یلي: النوع الأول- مأخوذ من دلالة أحوال النبات و الحیوان: فا ّللّ خالق الحب و النوى، و شاق الحب و النوى لإنبات الزرع و الشجر، و مخرج النبات الغض الطري

 

و تأثیر آن نیاز به قوهی فهم عمیق دارد، یعنی محروميّ از قوهی فهم صحیح و عمیق از بهرهوری از آیات خدا بیبهرهاند.

 

.3 َواكا ُ ر ِ ف ْ ن َ ِ لي َ ن و ُ ن ِ م ُْ ؤ ْلْ َو ما كا َن ا َّف ًة َف َل ْو لا َن َف َر ِم ْن ُك ِّل ِف ْر َق ٍة ِم ْ ُ ْنْه طا ِئ َف ٌة ِل َي َت َف َّق ُهوا ِفي ال ِّدي ِن َو ِل ُي ْن ِذ ُروا َق ْو َ ُمَ ْم ِإذا َر َج ُعوا ِإ َل ْ ِ ْيْه َل َع َّل ُه ْم َيحْ َذ ُرو َن.

 

(التوبة: )122آیه بیانگر ضرورت فهم دین است. دین را باید عمیقاً فهمید، یعنی درک و دریافت کرد، البته با قلب و باطن تا به ايمان تبدیل شود.

 

اهمیت فهم نظامی و جهادی

 

آیات متعدد ذیل مربوط به فهم مسائل نظامی است؛ زیرا پای فداکاری و بذل جان و مال است و اطاعت از رهبری محور اصلی آن است. فهم اینکه هزینههای جنگ نسبت به منافع آن بسیار اندک است؛ زیرا در حقیقت هزینهی عزت و جنت است. این موازنه فهم عمیق میخواهدکه نوعاً فاقد آناند (طبق مضمون آیات) و اگر غنائمی باشد آمادهی استفاده هستند و اگر غرائمی باشد شانه خالی میکنند، در حالیکه باید بفهند: «من له الغنم فعلیه الغرم.» به آیات توجه میکنیم:

 

.1يا َأ ُّ َيُّا ُّ َح ِ بِ َّ لن ا ُرو َن َي ِ ب صا َ ن و ُ ر ْ ش ِ ع ْ م ُك ْ ن ِ م ْ ن ُك َ ي ْ ن ِإ ِ ل تا ِ ق ْ ل ا َ ا ْلْ ُ ْؤ ِمن َين َعَ ِ ض ِّ ر َ ين ذ َّ ل ِم َن ا ًفا ْ ل َأ ْغ ِل ُبوا ِما َئ َت ْ ِين َو ِإ ْن َي ُك ْن ِم ْن ُك ْم ِما َئ ٌة َي ْغ ِل ُبوا

 

َك َف ُروا ِب َأ َّ ُ ْنَّه َق ْو ٌم لا َي ْف َق ُهو َن. (الأنفال: )65شکست دشمن به علت عدم فهم عمیق اوست. و به عکس فهم

 

عمیق از امور نظامی و دشمن عامل پیروزی است.

 

الخضر من الحب الیابس، و يخرج الیابس من النبات الحي النامي، كما قال: لزجاج، و يخرج البشر الحي من النطفة، و النطفة من البشر الحي كما قال المفسرونكالقرطبي، و يخرج المؤمن من الكافر، كما في حق إبراهیم ،و الكافر من المؤمن، كما في حق ولد نوح، و العاصي من المطیع، و بالعكس، كما قال ابن عباس. و دل هذا على أن الحي أشرف من المیت، لذا وقع التعبیر عن القسم الأول بصیغة الفعل، و عن القسم الثاني بصیغة الاسم؛ تنبیها على أن الاعتناء بإيجاد الحي من المیت أكثر و أكمل من الاعتناء بإيجاد المیت من الحي. و النوع الثاني-مأخوذ من الأحوال الفلكیة، و هذا أدل على القدرة الإلهیة؛ لأن فلق ظلمة اللیل بنور الصبح أعظم في كمال القدرة من فلق الحب و النوى بالنبات و الشجر، و لأن الأحوال الفلكیة أعظم في القلوب و أكثر وقعا من الأحوال الأرضیة. و تضمن هذا النوع ثلاث آیات فلكیة لها صلة بالأرض و هي فلق نور الصبح، أي شا ّق الضیاء عن الظلام وكاشفه، و خالق النور و الظلمة، و جاعل اللیل سكنا أي محلا للسكون، و جاعل الشمس و القمر آیتيّ للحسابالذي یتعلق به مصالح العباد، لأنه تعالى قدر حركة الشمس و القمر بحساب معيّ، وكل ذلك دلیل علىكمال قدرة ا ّللّ تعالى وكونه فضلا من ا ّللّ و رحمة و إحسانا على الخلق. و النوع الثالث-ظاهرة سماویة و هو أنه تعالى خلق النجوم لمنافع العباد، بالاهتداء بنورها إلى الطرق و المسالك، في ظلمات البر و البحر، حیث لا یرون شمسا و لا قمرا، و ذلك من أدلة كمال القدرة و الرحمة و الحكمة. و یستدل بالنجوم و الكواكب و الشمس و القمر أیضا على معرفة القبلة، كما أن هذه الكواكب زینة للسماء: ِ ز ِ ب يا ْ ن ُّ لد َّنا َز َّي َّنا ال َّسما َء ا ِإ َ ين ِ ب ِواك َك ْ ل ا ٍة (الصافات: )6و هي أیضا رجوم للشیاطيّ: َو َج َع ْلناها ُر ِين ِ ط يا َّ ش ِ لِ ًما و ُ ج (الملك: )5و هي كذلك مثار التفكیر في عظمة السموات: ا ِ ق ْل َ خ َو َ َيَ َف َّك ُرو َن ِفي ل َّسماوا ِت ِ ض ْ ر َ َو ا ْلْ َر َّبَّا ما َخ َل ْق َت هذا با ِط ًلا، ُس ْبحا َن َك َف ِقنا ِ ر َعذا َب ال َّنا (آل عمران: )191قال بعض السلف: من اعتقد في هذه النجوم غیر ثلاث فقد أخطأ وكذب على ا ّللّ سبحانه: أن ا ّللّ جعلها زینة للسماء، و رجوما للشیاطيّ، و یهتدى بها في ظلمات البر و البحر. و النوع الرابع-الاستدلال بأحوال الإنسان، و خلق البشر من نفس واحدة هي آدم علیه السلام، و إیداع أصول البشریة في الأصلاب و الأرحام، و التفكیر في تكوین النفس: َفلا ُت ْب ِص ُرو َن َأ ْ م ُِ سك ُ ف ْ ن َأ َو ِفي (الذاریات: )21و هذا من دلائل وجود الإله و كمال قدرته و علمه. و النوع الخامس-مأخوذ من طریقة الإنبات و تنوع النبات و اختلاف أصناف الفواكه و الثمار: و هو إنزال المطر من السماء (السحاب) و إخراج مختلف أنواع النباتات و الزروع بالماء، و إيجاد الكثرة الهائلة من الثمار و الفواكهو الأزهار المختلفة الأشكال و الألوان و الطعوم و الروائح، و ذلك من أج ّل أنواع النعم و الإحسان، و من أعظم الدلائل على كمال القدرة الإلهیة، و حقا ما ختمت به الآیات: َق ْد َف َّص َي ْع َل ُمو َن ٍم ْ و َِ لق ِ ت يا ْل َنا ا ْلْ َق ْد َي ْف َق ُهو َن ٍم ْ و َِ لق ِ ت يا َف َّص ْل َنا ا ْلْ ِإ َّن ِفي ذ ِل ُك ْم يا َلْ ُي ْؤ ِم ُنو َن ٍم ْ و َِ لق ٍ ت آمنا با ّللّ ربا، و علمنا أنه الحق المبيّ، و فقهنا و أدركنا بإمعان عظمة هذا الإله وسعة علمه، و فضله و إحسانه و رحمته بالمخلوقات جمیعا. و یلاحظ أنه تعالى ذكر في هذا النوع أربعة أنواع من الأشجار: النخل و العنب و الزیتون و الرمان، و قدم الزرع على الشجر؛ لأن الزرع غذاء، و ثمار الأشجار فواكه، و الغذاء مقدم على الفاكهة، و إنما قدم النخل على سائر الفواكه، لأن التمر غذاء العرب المهم، و ذكر العنب عقب النخل؛ لأنه أشرف أنواع الفواكه، للاستفادة منه بمجرد ظهوره حامضا ثم حصرما، ثم عنبا، ثم یدخر زبیبا سنة فأكثر ثم دبسا و خلا. (زحیلی، التفسیر المنیر فى العقیدة و الشریعة و المنهج، ج. ،7ص. )310

 

.2لى ِإ ْ ُ تُ ْق َل َذا ا ْن َط ِإ َ ن و ُ ف َّل َُ خم ْ ل َس َي ُقو ُل ا ُخ ُذوها َذ ُرونا َن َّت ْأ َ ِ لت َ َمغا ِنِ ِب ْع ُ ْكُ ُيري ُدو َن َأ ْن ُ َيَ ِّد ُلوا َكلا َم ا َّ ِللّ ُق ْل َل ْن َ َّتَ ِب ُعونا َكذ ِل ُك ْم قا َل ا َّ ُللّ ِم ْن َق ْب ُل نا َ ون ُ د َ ُْ س تح و َن َب ْل ُ

ل و ُق َ ي َ س َ ف َب ْل كا ُنُا لا َّلا َقلي ًلا ِإ َ ن و ُ ه َق ْ ف َ ي . (الفتح: 15	)آیه به قلت و کثرت فهم اجتماعی و نظامی اشارت
دارد. فهم قلیل از مزایای جهاد نظامی باعث ترک جهاد و تخلف از آن میشود.

َ .3ش ُّد َر ْه َب ًة في َأ ْ ُ تُ ْ ن َ َ لْ ِ ر و ُ د ُ ص ِ َّللّ ِ ْهِ ِم َن ا

ذ ِل َك ِب أ	. (الحشر: )13آیه بیانگر ضرورت فهم قدرت رقیب و
محاسبات نظامی است. عدم فهم از محاسبات نظامی باعث رهبت و رعب سپاه اسلام در قلب مخالفان
دین میشود.ْ نْك ُك ُم ا ْلْ َ ْو ُت َو َل ْو ُك	.4	َن ٌة َي ُقو ُلوا ه ِذ ِه ِم ْن ِع ْن ِد ا َّ للّ َو ِإ ْن ُ ِتُ ْب ُه ْم َس ِّي َئ ٌة َي ُقو ُلوا ه ِذ ِه ِم ْن ِع ْن ِد َك

ََّ ُ ْنَّه َق ْو ٌم لا َي ْف َق ُهو َنَ

أ	ُ ْتُ في ُب ُرو ج ُم َش َّي َ ٍدَ َو ِإ ْن ُ ِتُ ْب ُه ْم َح َس

ْي َنَم َت ُكو ُنُا ُي ْد ِر ٍِِ َّللّ ا ِ د ْ ن ِ ع ْ ن ِ م

 

ُق ْل ُك ٌّل َفما ِلِ ُؤلا ِء ا لا َيكا ُدو َن َي ْف َق ُهو َن َحديث ًا ِم ْ و َق ْ ل . (النساء: )78این آیه هم اشارت به فهم توحید افعالی

 

دارد (شکست وپیروزی دست خداست). عدم فهم حدیث و گفتمان دینی امری غیرمترقبه و تعجبآور است؛ یعنی اصل بر فهم دین و حدیث آن است.

 

ْ .5ي َ ش ْ ن ِ م ْ ن ِإ َ و َّ ن ِ فيه ْ ن َ م َ و ْر ُض َ ت ُ َس ِّب ُح َل ُه ال َّسماوا ُت ال َّس ْب ُع َو ا ْلْ ٍء ِإ َّلا ُي َس ِّب ُح ِبحَ ْم ِ ِدِ َو ل ِك ْن لا َت ْف َق ُهو َن ت َ ْسبيحَ ُه ْم ِإ َّن ُه كا َن َحل ًيما َغ ُفور ًا.

 

(الإسراء: )44آیه به امور فرافهم اشاره دارد. تسبیح کائنات را نمیتوان فهم کرد مگر با عنایت ویژه خداوند، مانند فهم پیامبر از تسیح سنگریزهها در دست مبارکشان.

 

.6فهم محاوره: َحَّتى إِذا بَلَ َغ بََْيّ ال َّسَّدیْ ِن َوَج َد ِم ْن ُدوِنهِما قَْوماً لا یَكاُدوَن یَْفَقُهوَن قَْولاً. (الكهف: )93عدم

 

فهم عمیق نسبت به زبان و گویش مانع خودکفایی و پیشرفت در امور سیاسی اجتماعی میشود.

 

تفقه: از مجموع آیات فوق استظهار میشود که فریضهی ربط نفس به فهم عمیق نیاز به آموزش تصریفی آیات ربوبی و تدبیر خدا دارد و دعا برای این کار هم لازم است (رب اشرح لى صدری… يفقهوا قولى) تا فهم دین و قول رهبری دینی و محاسبات نظامی و جهادی و… را پیداکند. البته با رفع موانع فهم، خود به خود فهم حاصل میشود و قوهی فهم به فعل میرسد، ولی علاوه بر فقد مانع، شرط فهم نیز باید موجود شود که تصریف آیات و دعا و… از جمله شرائط است؛ این شرائط لازمالتحصیل هستند، زیرا وجود فریضهی فهم عمیق مشروط به ايجاد این شروط است، والله العالم. فتحصلکه مدیر سازمان بزرگ نفس باید آیات قدرت خدا را به شکل جذاب و متنوع برای نفس تلقيّ کند تا فراميّ و قوانيّ رهبران دینی را بفهمد و بهویژه در فهم مدیریت جهادی و نظامی پیشرو باشد.3

 

3 درس 67فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 10شهر رجب المرجب .1447