فقه الروابط 64

1شنبه 7-1404/10/7جمادی الثانی 28 -1447دسامبر -2025فقه معاصر – فقه الاداره – فقه انگیزش (فقه مدیریت رفتار سازمانی ) – نقشه راه امام صادق ع در مصباح الشریعه – درس -64روابط اربعه – رابطه دوم – رابطه مدیر با خود (تدبیر نفس ) – اصول سبعه – اصل هفتم – ربطها بالفقر 2 مسئلهی :64مدیر در مقام تدبیر نفس باید نفس خود را به فقر مادی و زهادت عادت دهد و به تجملگرایی عادت ندهد تا مجموعهی تحت تدبیر او قدرت تحمل شرایط سخت را داشته باشد و اهل تجمل نباشد، ولی برای جامعه تولید ثروت کند و فقر آن را مطلوب نداند

اصل هفتم از اصول هفتگانهی رابطهی مدیر با خود طبق نقشهی جامع مصباح الشریعة« 1ربطها فی الفقر» است؛ یعنی نفس را پیوند دهیم با فقر (یا فقه)که ظاهراً فقر اصح است و فعلاً فقر را تفقه میکنیم. معلوم شد اصل در فقر، فقر اثربخش و انگیزهبخش است، و الا امام صادق در رابطهی مدیر به خویش نفس او را به فقر ربط نمیداد. البته از این اصل فقر غیراثربخش که مانع ایمان است خارج میشود و در بعض اخبار باب فقه اقتصادی و معیشتی مثبت شمرده نشده است؛ مثل اینکه اگر نان و گوشت نبود ما نماز و روزه نداشتیم. 2یا ضربالمثلی که فقر از یک

1أصول المعاملات تقع على أربعة أوجه معاملة الله و معاملة النفس و معاملة الخلق و معاملة الدنیا و كل وجه منها منقسم على سبعة أركان أما أصول معاملة الله تعالى فسبعة أشیاء أداء حقه و حفظ حده و شكر عطائه و الرضا بقضائه و الصبر على بلائه و تعظیم حرمته و الشوق إلیه و أصول معاملة النفس سبعة الخوف و الجهد و حمل الأذى و الریاضة و طلب الصدق و الإخلاص و إخراجها من محبوبها و ربطها في الفقر و أصول معاملة الخلق سبعة الحلم و العفو و التواضع و السخاء و الشفقة و النصح و العدل و الإنصاف و أصول معاملة الدنیا سبعة الرضا بالدون و الإیثار بالموجود و ترك طلب المفقود و بغض الكثرة و اختیار الزهد و معرفة آفاتها و رفض شهواتها مع رفض الرئاسة فإذا حصلت هذه الخصال في نفس واحدة فهو من خاصة الله و عبادة المقربين و أولیائه حقا. (امام جعفر بن محمد ،مصباح الشریعة، ص. )6امام صادق فرمودند: کل معاملات دنیا بر چهار قسم است: یکی معاملهی خلائق با خالق؛ دوم معاملهی خلائق با نفس خود؛ سوم معاملهی خلائق با یکدیگر؛ چهارم معاملهی هریک از خلائق با دنیا. اما ارکان معاملهی خلائق با خدای تعالی به هفت چیز است: اول ادا کردن حقوق الهی مثل نماز، روزه، زکات و غیره؛ دوم حفظ حدود الهی و تجاوز ننمودن از حدود شرع؛ سوم در همه حال راضی و شاکر بودن؛ چهارم راضی بودن به قضای الهی مثل فقر و غنا و صحت و مرض و غیره؛ پنجم صبر کردن بر بلایا و سختیها؛ ششم تعظیم و بزرگ داشتن حرمت الهی در جمیع جهات؛ هفتم شوق لقای الهی و آرزوی لقای رحمت فراوان. و اما اصول معاملهی آدمی با نفس خود نیز هفت نوع است: اول جهاد با نفس و غلبه بر آن؛ دوم همیشه از نفس هراسان بودن؛ سوم رنج کشیدن در عبادت و ریاضت داشتن؛ چهارم ملازم صدق و راستی بودن؛ پنجم خلوص اعمال و گفتار وکردار؛ ششم دور داشتن نفس از لذات و خواهشها؛ هفتم بستن نفس به تحصیل کمالات علمی و عملی و آماده کردن خود برای فقر. و اما اصول معاملهی خلائق با یکدیگر نیز هفت چیز است: اول حلم و بردباری هنگام صدور ناملایمات از دیگری و عفو و گذشتن از او؛ دوم تواضع و فروتنی با مردم؛ سوم سخاوت داشتن؛ چهارم شفقت و مهربانی با دیگران؛ پنجم نصیحت آنها؛ ششم به صفت عدل موصوف بودن؛ هفتم ملازم انصاف با مردم بودن. و اما اصول معاملهی هر شخص با دنیا نیز هفت است: اول، به اندک از دنیا راضی بودن؛ دوم خرج کردن دارائی خود در راه خیر؛ سوم طلب نکردن آنچه نیست؛ چهارم دشمنی و نفرت از مال زیاد و دوست داشتن اندک؛ پنجم رغبت داشتن به ترک دنیا و زهد؛ ششم از آفات دنیا غافل نبودن و به آن آفات علم داشتن ؛ هفتم ترک ریاست و مقام دنیوی. پس هرگاه این خصلتها آنچنان که باید حاصل شد پس آن مؤمن از خواص است و از بندگان مقرب الهی است.

2عِ َّدةٌ ِم ْن أَ ْص َحابِنَا عَ ْن أَ ْحمََد بْ ِن أَِبِ عَبْ ِد ا َّللَِّ عَ ْن أَبِیِه عَ ْن أَِبِ الْبَ ْخَِتَ ِي َرفَعَهُ قَاَل قَاَل َر ُسوُل ا َّللَِّ َ باِرْك لَنَا ِفي ا ْلخُبِْز َو َلا تَُفِرْق بَیْنَنَا َو بَیْنَهُ فَلَْو َلا ا ْلخُبُْز َما َصلَّیْنَا َو َلا ُص ْمنَا َو َلا أََّدیْنَا فََرائِ َض َربِنَا. (کلینی، الكافي (ط الإسلامیة،) ج. ،5ص. َ )73ح َّدثَنَا أَ ْحمَُد بْ ُن َهاُروَن الَْفاِم ُّي َرِحمَهُ ا َّللَُّ قَاَل َح َّدثَنَا ُمحََّم ُد بْ ُن عَبْ ِد ا َّللَِّ بْ ِن َجْعَفٍر ا ْلحِْمَِیر ُّي عَ ْن أَبِیِه قَاَل َح َّدثَنَا ُمحََّم ُد بْ ُن عَبْ ِد ا ْلجَبَّاِر قَاَل َح َّدثَنَا ُمحََّم ُد بْ ُن أَِبِ عَُمٍْیر عَ ْن ِه َشاِم بْ ِن َساٍِلِ عَ ِن ال َّصاِد ِق َجْعَفِر بْ ِن ُمحََّم ٍد قَاَل: َكاَد الَْفْقُر أَ ْن یَ ُكوَن ُكْفراً َو َكاَد ا ْلحَ َس ُد أَ ْن یَغْلِ َب الَْق َدَر. (إبن بابویه، الأمالي، ص. )295عَلِ ُّي بْ ُن إِبَْراِهیَم عَ ْن أَبِیِه عَ ِن النَّْوفَلِ ِي عَ ِن ال َّس ُكوِِن عَ ْن أَِبِ عَبْ ِد ا َّللَِّ ع قَاَل قَاَل َر ُسوُل ا َّللَِّ ص َكاَد الَْفْقر أَ ْن یَ ُكوَن ُكْفراً َو َكاَد ا ْلحَ َس ُد أَ ْن یَغْلِ َب الَْق َدَر. (کلینی، الكافي (ط الإسلامیة،) ج. ،2ص. )307و كان من دعائه في الاستعاذة من المكاره و سیئ الأخلاق و مذام الأفعال: اللَُّهَّم إِ ِن أَعُوذُ بِ َك ِم ْن َهیَ َجا ِن ا ْلحِْر ِص، َو َسْوَرةِ الْغَ َض ِب، َو غَلَبَِة ا ْلحَ َس ِد، َو َضْع ِف ال َّصِْبر، َو قِلَِّة الَْقنَاعَِة، َو َش َكا َسِة ا ْلخُلُِق، َو إِ ْلحَا ِح ال َّشْهَوةِ، َو َملَ َكِة ا ْلحَِمیَِّة َو ُمتَابَعَِة اْلهََوى، َو ُمَُالََفِة اْلهَُدى، َو ِسنَِة الْغَْفلَِة، َو تَعَا ِطي الْ ُكلَْفِة، َو إِیثَاِر الْبَا ِطِل عَلَى ا ْلحَِق، َو اِْلإ ْصَراِر عَلَى الَْمأَِْثَ، َو ا ْستِ ْصغَاِر الَْمْع ِصیَِة، َو ا ْستِ ْكبَاِر الطَّاعَِة. َو ُمبَاَهاةِ الُْم ْكثِِری َن، َو اِْلإْزَراِء ِبالُْمِقلِ َين، َو ُسوِء الِْوَلایَِة لَِم ْن َتحْ َت أَیْ ِدینَا، َو تَْرِك ال ُّش ْكِر لَِم ِن ا ْصطَنَ َع الْعَاِرفَةَ عِنْ َدَنا أَْو أَ ْن نَْع ُض َد ظَالِماً، أَْو َنَُْذَل َملُْهوفاً، أَْو نَُروَم َما لَیْ َس لَنَا ِبٍَِق، أَْو نَُقوَل ِفي الْعِلِْم بِغَِْیر عِلٍْم َو نَعُوذُ بِ َك أَ ْن نَنْطَِو َي عَلَى غِ ِش أَ َح ٍد، َو أَ ْن نُْع ِج َب ِبَِْع َمالِنَا، َو َنمَُّد ِفي آَمالِنَا ِری َو نَعُوذُ بِ َك ِم ْن ُسوِء ال َّس َرةِ، َو ا ْحتَِقاِر ال َّصغِیرَةِ، َو أَ ْن یَ ْستَ ْحِوذَ عَلَیْنَا ال َّشیْطَا ُن، أَْو یَنْ ُكبَنَا الَّزَما ُن، أَْو یَتََه َّض َمنَا ال ُّسلْطَا ُن َو نَعُوذُ بِ َك ِم ْن تَنَاُوِل اِْلإسَرا ِف، َو ِم ْن فِْق َدا ِن الْ َكَفا ِف َو نَعُوذُ بِ َك ِم ْن َشمَاتَِة اْلأَ ْع َداِء، َو ِم َن الَْفْقر إَِلى اْلأَ ْكَفاِء، َو ِم ْن َمعِی َشٍة ِفي ِش َّدةٍ، َو ِمیتٍَة عَلَى غَِْیر عَُّدةٍ. (امام علی بن الحسين ،الصحیفة السجادیة، ص. َ )56و نَ َسبْتَُه ْم إَِلى الَْفْقر َو ُهْم أَْهلُ الَْفْقر إِلَیْ َك. ( )13فََم ْن َحاَوَل َس َّد َخلَّتِِه ِم ْن عِنْ ِد َك، َو َراَم

درب بیاید، ایمان از درب دیگر خارج میشود. یا در عرف عام یا خاص فقر فرهنگی را اساس ابتلاء به آسیبهای اجتماعی میشمرند و از سوی دیگر نبوی مشهور «الفقر فخری» 3است که سند آن ضعیف است و میگویند صوفیان آن را رواج دادهاند، ولی خالی از شهرت عملی نیست؛ مُصوصاًکه با آیهی «أ ْن م متُ ا ْل مف َق َرا مء ِإ َلَ ا ّ ِللَ» 4هم منافاتی ندارد؛ یعنی فقر امکانی یا امکان فقری و یا فقر عرفانی. گاهی هم میگویند که فقر ستون فقرات را خم میکند و از همين باب تسمیه شده است و در نوبت قبل قاعدهی فقهیهای را استخراج کردیم که احساس استغناء موجب طغیان است که میتواند وجه جمع 5باشد، یعنی باید نفس را به عدم استغناء ربط داد؛ یعنی به او تعلیم نمود که

َصْر َف الَْفْقر عَ ْن نَْف ِسِه بِ َك فََق ْد طَلَ َب َحا َجتَهُ ِفي َمظَاِنَّا، َو أَتَى طَلِبَتَهُ ِم ْن َو ْجِهَها. (َ )14و َم ْن تََوَّجهَ ِبَِا َجتِِه إَِلى أَ َح ٍد ِم ْن َخلِْق َك أَْو َجعَلَهُ َسبَ َب ُنُْ ِحَها ُدونَ َك فََق ْد تَعََّر َض لِلْ ِحْرَما ِن، َو ا ْستَ َح َّق ِم ْن عِنْ ِد َك فَْو َت اِْلإ ْح َسا ِن. ( )15اللَُّهَّم َو ِلي إِلَیْ َك َحا َجةٌ قَْد قَ َّصَر عَنَْها ُجْه ِدي، َو تََقطَّعَ ْت ُدوَنَّا ِحیَلِي، َو َسَّولَ ْت ِلي نَْف ِسي َرفْعََها إَِلى َم ْن یَْرفَ ُع َحَوائِ َجهُ إِلَیْ َك، َو َلا یَ ْستَغِْنِ ِفي طَلِبَاتِِه عَنْ َك، َو ِه َي َزلَّةٌ ِم ْن َزلَِل ا ْلخَا ِطئِ َين، َو عَثَْرةٌ ِم ْن عَثََرا ِت الُْم ْذنِبِ َين. ُثََّ انْتَبَْه ُت بِتَْذكِ ِیرَك ِلي ِم ْن غَْفلَِتِ، َو َنَّ ْض ُت بِتَْوفِیِق َك ِم ْن َزلَِّتِ، َو َرَجْع ُت َو نَ َك ْص ُت بِتَ ْس ِدی ِد َك عَ ْن عَثَْرِتِ. َو قُلْ ُت: ُسبْ َحا َن َرِبِ َكیْ َف یَ ْسأَُل ُمحْتَا ٌج ُمحْتَاجاً َو أََّنَّ یَْرغَ ُب ُمْع ِدٌم إَِلى ُمْع ِدٍم فََق َص ْدتُ َك، َیا إَِلهِي، ِبالَّرْغبَِة، َو أَْوفَْد ُت عَلَیْ َك َرَجائِي ِبالثَِقِة بِ َك. َو عَلِْم ُت أََّن َكثِیرَ َما أَ ْسأَلُ َك یَ ِسیرٌ ِفي ُو ْج ِد َك، َو أََّن َخ ِطیرَ َما أَ ْستَْوِهبُ َك َحِقیرٌ ِفي ُو ْسعِ َك، َو أََّن َكَرَم َك َلا یَ ِضی ُق عَ ْن ُسَؤاِل أَ َح ٍد، َو أََّن یََد َك ِبالْعَطَاَیا أَْعلَى ِم ْن ُكِل یٍَد. اللَُّهَّم فَ َصِل عَلَى ُمحََّم ٍد َو آلِِه، َو ا ِْحملِْنِ بِ َكَرِم َك عَلَى التََّف ُّضِل، َو َلا َتحْ ِملِْنِ بِعَ ْدلِ َك عَلَى اِلا ْستِ ْحَقا ِق، فََما أََنا ِبََِّوِل َراغِ ٍب َرغِ َب إِلَیْ َك فَأَ ْعطَیْتَهُ َو ُهَو یَ ْستَ ِح ُّق الَْمنْ َع، َو َلا ِبََِّوِل َسائٍِل َسأَلَ َك فَأَفْ َضلْ َت عَلَیِْه َو ُهَو یَ ْستَْوِج ُب ا ْلحِْرَما َن. اللَُّهَّم َصِل عَلَى ُمحََّم ٍد َو آلِِه، َو ُك ْن لُِدعَائِي ُِمُیباً، َو ِم ْن نَِدائِي قَِریباً، َو لِتَ َضُّرعِي َراِحماً، َو لِ َصْوِتِ َساِمعاً. َو َلا تَْقطَ ْع َرَجائِي عَنْ َك، َو َلا تَبُ َّت َسبَِبِ ِمنْ َك، َو َلا تَُوِجْهِنِ ِفي َحا َجِتِ َه ِذهِ َو غَِْیرَها إَِلى ِسَوا َك. (همان، ص. َ )70ه ْل أَنْ َت، َیا إَِلهِي، َرا ِحٌم َم ْن َدعَا َك فَأُبْلِ َغ ِفي ال ُّدعَاِء أَْم أَنْ َت غَافٌِر لَِم ْن بَ َكا َك فَأُ ْسِرعَ ِفي الْبُ َكاِء أَْم أَنْ َت ُمتَ َجاِوٌز عََّم ْن عََّفَر لَ َك َو ْجَههُ تََذلًُّلا أَْم أَنْ َت ُمغْ ٍن َم ْن َش َكا إِلَیْ َك، فَْقَره تََوُّكًلا إَِلهِي َلا ُتَُیِ ْب َم ْن َلا َِيَ ُد ُمْع ِطیاً غَْیرََك، َو َلا َتُُْذ ْل َم ْن َلا یَ ْستَغِْنِ عَنْ َك ِبَِ َح ٍد ُدونَ َك. (همان، ص. )80الُْمعََّوِدی َن ِبالتَّعَُّوِذ بِ َك، الَّراِِبِ َين ِفي التِ َجاَرةِ عَلَیْ َك، الُْم َجاِری َن بِعِِزَك، الُْمَو َّسِع عَلَیِْه ُم الِرْزُق ا ْلحََلاُل ِم ْن فَ ْضلِ َك، الَْوا ِسِع ِبُِوِد َك َو َكَرِم َك، الُْمعَِزی َن ِم َن ال ُّذِل بِ َك، َو الُْم َجاِری َن ِم َن الظُّلِْم بِعَ ْدلِ َك، َو الُْمعَافََْين ِم َن الْبََلاِء بَِرْحمَتِ َك، َو الُْمغْنََْين ِم َن الَْفْقِر بِغِنَا َك، َو الَْمْع ُصوِم َين ِم َن ال ُّذنُو ِب َو الَّزلَِل َو ا ْلخَطَاِء بِتَْقَوا َك، َو الُْمَوفَِّق َين لِلْ َخِْیر َو الُّر ْش ِد َو ال َّصَوا ِب بِطَاعَتِ َك، َو الُْم َحاِل بَیْنَُهْم َو بََْين ال ُّذنُو ِب بُِق ْدَرتِ َك، التَّاِركِ َين لِ ُكِل َمْع ِصیَتِ َك، ال َّساكِنِ َين ِفي ِجَواِرَك. (همان، ص. )122اللَُّهَّم إِلَیْ َك تَعََّم ْد ُت ِبَِا َجِتِ، َو بِ َك أَنَْزلْ ُت الْیَْوَم فَْقري َو فَاقَِتِ َو َم ْس َكنَِتِ، َو إِِن ِبَِغِْفَرتِ َك َو َرْحمَتِ َك أَْوثَ ُق ِمِنِ بِعَ َملِي، َو لََمغِْفَرتُ َك َو َرْحمَتُ َك أَْو َس ُع ِم ْن ذُنُوِبِ، فَ َصِل عَلَى ُمحََّم ٍد َو آِل ُمحََّم ٍد، َو تََوَّل قَ َضاءَ ُكِل َحا َجٍة ِه َي ِلي بُِق ْدَرتِ َك عَلَیَْها، َو تَیْ ِس ِیر ذَلِ َك عَلَیْ َك، َو بَفْقري إِلَیْ َك، َو غِنَا َك عَِنِ، فَإِِن َلِْ أُ ِص ْب َخْیراً قَ ُّط إَِّلا ِمنْ َك، َو َلِْ یَ ْصِر ْف عَِنِ ُسوءاً قَ ُّط أَ َحٌد غَْیرَُك، َو َلا أَْرُجو ِلأَْمِر آ ِخَرِتِ َو ُدنْیَا َي ِسَوا َك. (همان، ص. )236

َ 3و قَاَل نَبِیُّنَا ُمحََّمٌد الَْفْقر فَ ْخري َو بِِه أَفْتَ ِخُر. (حلی، عدة الداعي و نُاح الساعي، ص. )123اى فقیر از فقر خود دلتنگ مباش چه زینت آن از براى مؤمن بیشتر است از لجام بر سر اسب و تمام مردم مشتاق هستند به بهشت و بهشت مشتاق فقیر است و بس است از براى تسلى دل فقیر حدیث نبوى سید بشیر و نذیر (الفقر فخرى) و گفتن آن حضرت كه مرا با فقراء محشور كن. دولت فقر خدایا بِن ارزانَّ دار/ كاین كرامت سبب حشمت و تمكين منست. پس قدر این صفت را بدان كه از آفات مال و غنا بر كنار و فارغ البال … است. (کراجکی، نزهة النواظر، ص. )117الفقر فخري و به افتخر على سائر الأنبیاء. (إبن أبی جمهور، عوالي اللئالي العزیزیة في الأحادیث الدینیة، ج. ،4ص. ) ِلي280 عََواِلي اللآَّ ، َع ِن النَِِّبِ ُ س َماِلي َو الَْعْق َْرأ َُِرفة قَاَل: ال َّشِریعَةُ أَقَْواِلي َو الطَِّریَقةُ أَقَْواِلي َو ا ْلحَِقیَقةُ أَ ْحَواِلي َو الَْمْع لُ أَ ْصلُ ِدیِنِ َو ا ْلحُ ُّب أَ َسا ِسي َو ال َّشْو ُق َمْرَكِبِ َو ا ْلخَْو ُف َرفِیِقي َو الْعِلُْم ِسَلا ِحي َو ا ْلحِلُْم َصا ِحِبِ َو التََّوُّكلُ َزاِدي َو الَْقنَاعَةُ َكنِْزي َو ال ِص ْد ُق َمنِْزِلي َو الْیَِق ُين َمأَْوا َي َو الَْفْقر فَ ْخري َو بِِه أَفْتَ ِخُر عَلَى َسائِِر اْلأَنْبِیَاِء َو الُْمْر َسلِ َين. (نوری، مستدرك الوسائل، ج. ،11ص. )173

4فاطر: 15 5الفقر فخري و به أفتخر على سایر الأنبیاء، و قد جمع بين القولين بِن الفقر الذي تعوذ منه الفقر الى الناس و الذي دون الكفاف و الذي افتخر به هو الفقر الى اللَّ تعالى و إنماكان هذا فخر له على سایر الأنبیاء مع مشاركتهم له فیه لأن توحیده و اتصاله بِضرة الالهیة و انقطاعه الیه كان في الدرجة التِ لِ یكن لأحد مثلها في العلو، ففقره الیهكان أتم و أكمل من فقر سایر الأنبیاء علیهم السلام، انتهى. (قمی، سفینة البحار، ج. ،7ص. )132در دعا آمده است كه «نعوذ بك من الفقر و القلة» انما هو الفقر النفس الذى یفضي بصاحبه الىكفران نعم اللَّ و نسیان ذكره: فقر همان فقر نفسانَّ است كه صاحبش را به كفران نعمتهاى خدا و فراموشى ذكر او میرساند و از آنچه را كه حیثیت او را چركين مىكند دور نمىسازد. قلة كم صبرى و عدم بردبارى است، و در حدیثى دیگر پیامبر فرموده است: «الفقر فخرى» و با این فقر بر سایر پیامبران افتخار مىكند و همان نیازمندى به سوى خدا و انقطاع از غیر خداست كه كاملتر از فقر سایر انبیاء است. (مصطفوی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج. ،4ص. )79بقي لمعنى ذم الفقر- المسؤول عنه في نفي شيء- شيء آخر، وهو أن يَعل سواد الوجه كنایة عن التهافت والبطلان الذاتِ، فیرجع الفقر الذاتِ الذي ذكرناه في إلى «الفقر فخري» وعرف السواد بِنه الجامع للبصر، ویناسبه ظلمة العدم الذي هو باطن الممكن، وهو قابض لبصر المعرفة بِیث إنه لا یراها شیئاً، ومن عرف نفسهكذلك. (سلیمانی آشتیانی، مُموعه رسائل در شرح احادیثى از كافى، ج. ،2ص. )223بقي شي قال: قد ورد عنه ء، وهو أن یُ و سلم: «الفقر سواد الوجه في الدارین» و «لو مثل لي الفقر لقتلته»،

مستغنی نباشد و احساس بینیازی از خدا در تدبیر امور خود نکند، و الا به طغیان میافتد. البته فقر را باید بیشتر کاوید؛ مثلاً امیرالمؤمنين زندگی خود را با ضعفهی ناس اندازه میگرفت 6و سادهزیست میشد تا فقیر از فقرش آزرده نشود، زیرا در آن زمان لابد فقر وجود داشته است در اثر سیاست های دولتهای قبل و یا تحریمها و شیطنتهای معاویه از شام و یا عوامل دیگر. و الا طبق حکومت علوی نباید فقری وجود داشته باشد؛ لذا فقر علوی مثل فقر نبوی فخر میشود، یعنی فقر حکمران عادل و معصوم که از تجمل دور میشود و در خط فقر یا زیر خط فقر زندگی میکند تا فقر فقراء آزاردهنده نباشد. لذا اتفاقاً اصل «ربطها فی الفقر» معنای مدیریت و حکمرانی پیدا میکند؛ یعنی مدیر در تدبیر نفس باید نفس خود را به فقر عادت دهد و زهد و قناعت تا مدیریت او رضایتبخش باشد. این در خصوص فقر مادی است و البته «فی الفقر» یعنی در ظرف فقر زندگی کند، ولی جامعهی تحت تدبیر او لزوماً نباید فقیر باشد. فقر او باید اساس غنای جامعه باشد، و الا اگر به خود برسد از فقر و غنای مردم غافل میشود. لذا میفرماید من به عنوان امام جامعه مبطان 7بیتوته نمیکنم، یعنی سیر نمیخوابم و لباس حریر و رنگارنگ نمیپوشم و این را در نامه به استاندار متجمل خود مینویسد تا اینکه او را هم به عنوان حاکم به فقر به معنای سادهزیستی وادار کند. لذا به او میتازد که چرا جایی دعوت شدهای که «غنیهم مدعو و عائلهم مُفو»؟ 8پس فقر فخر اوست؛ یعنی به آن افتخار میکند؛ ولی فقر جامعه اصلاً فخر نیست، بلکه وظیفهی خود را توفیر فیء جامعه میداند، یعنی رفاه آنان و سفرهی پهن و پر در پیش آنان، فتدبر. پس فقر حاکم فخر میشود و فقر رعیت فخر نیست، لذا فرمود الفقر فخری یعنی فقر را به خود نسبت داد، نه به رعیت، فافهم. پس فقر حاکم به فقر امکانی، عرفانی و معیشتی اضافه میشود که مصداق الفقر فخری هم هست بلا اشکال.

فما معنى ذلك؟ وما التوفیق بینه وبين «الفقر فخري»كما مر؟ فأقول: لعل المراد بهذا الفقر المذموم الفقر في الدین وهو عين الكفر، وترى الذین كفروا وجوههم مسودة. فأما في هذه الدار فوجوه قلوبهم، وفي الآخرة یظهر الباطنویبطن الظاهر؛ إذ هي مظهر حواق الامور، فالفقر سواد الوجه جا ما في الدارین، ولو صور الفقر في هذا العالِ لصح قتلهكما یصح قتل من اتصف به. وأما حمل الفقر على الفقر المالي بناءً على ء في مدح الغنى كما ورد: «نِْعَم المعين على تقوى ا َّللَّ الغنى» وأمثال ذلك-فمعارض بذمه ومدح الفقر؛ ففي الكافي بالإسناد عن أبِ عبدا َّللَّ قال: «في مناجاة موسى: یا موسى إذا رأیت الفقر مقبًلا فقل: مرحباً بشعار الصالحين، وإذا رأیت الغنى مقبًلا فقل: ذنب ع ِجلت عقوبته». وعنه « :المصائب ِمنح ا َّللَّ، والفقر مُزوٌن عند ا َّللَّ». وعنه « :إن فقراء المؤمنين یتقلبون في ریاض الجنة قبل أغنیائهم بِربعين خریفاً». قال: «سأضرب لك َمثَل ذلك، إنما َمثَل ذلك مثل سفینتين ُمَّر بهما على عاشر فنظر في إحداهما فلم یر فیها شیئاً فقال اسربوها، ونظر في الاخرى فإذا هي موفرة فقال: «احبسوها». ومثل ذلك في باب فضل الفقركثیر. والخریف زمان من السنة معروف، والمراد أربعون سنة. وفي بعض الأخبار «إن الخریف ألف عام، والعام ألف سنة.» وفي باب ابتلاء المؤمن بالفقر عن الصادق « :كلما ازداد العبد إیماناً ازداد ضیقاً في معیشته». (همان، ج. ،2ص. )219 6الطَّیِبَا ِت َو ُهَو یَ ْكَرهُ أَ ْخ َذ َك ِمنَْها أَنْ َت أَْهَوُن عَلَى ا َّللَِّ ِم ْن ذَلِ َك أَ َو لَیْ َس ا َّللَُّ یَُقوُل نا ِم َ ِْ للْ ها َ ع َ ض َ و ْر َض َ َو ا ْلْ . ْكما ِم َ ِفيها فا ِك َه ٌة َو ال ّ ْنخ مل ذا مت ا ْلْ أَ َو ُول لَیْ َس ا َّللَُّ یَُق ِ ن ْ ي َ َْرحب ْ ل َم َر َج ا َي ْل َت ِقيا ِن. َ ْبَ َن مهما َب ْر َز ٌخ لا َ ْيَ ِغيا ِن إَِلى قَْولِِه َ ْيخ مر مج ِم ْن مه َما ا ُّلل ْؤ مل مؤ َو ا ْلْ َ ْرجا من فَبِا َّللَِّ َلابْتَِذاُل نِعَِم ا َّللَِّ ِبالَْفعَاِل أَ َح ُّب إِلَیِْه ِم ِن ابْتَِذاِلهَا ِبالَْمَقاِل َو قَْد قَاَل ا َّللَُّ َ و ْع َم ِة َرب ِ ِ ّما بِ َأ ْث َ َ دفح َك فََقاَل عَا ِصٌم َیا أَِمیرَ الُْمْؤِمنِ َين فَعَلَى َما اقْتَ َصْر َت ِفي َمطْعَ ِم َك عَلَى ا ْلجُ ُشوبَِة َو ِفي َملْبَ ِس َك عَلَى ا ْلخُ ُشونَِة فََقاَل َوْيَْ َك إِ َّن ا َّللََّ فََر َض عَلَى أَئَِّمِة الْعَ ْدِل أَ ْن ی َقدروا أَنْف َسه ْم ب َضعََفة النَّاس َكیَْلا یَتَبَیَّ َغ ِبالَْفِق ِیر فَْقُرهُ فَأَلَْقى عَا ِصُم بْ ُن ِزَیاٍد الْعَبَاءَ َو لَبِ َس الُْمَلاءَ. (کلینی، الكافي (ط الإسلامیة،) ج. ،1ص. )411 7و من كتاب له إلى عثمان بن حنیف الأنصاري وكان عامله على البصرة و قد بلغه أنه دعي إلى ولیمة قوم من أهلها، فمضى إلیها. الْعَ َسِل َو لُبَا ِب َه َذا الَْق ْم ِح َو نَ َسائِِج َه َذا الَْقِز َو لَكِ ْن َهیَْها َت أَ ْن یَغْلِبَِنِ َهَوا َي َو یَُقوَدِن َج َشعِي إَِلى َتَُُِّیر اْلأَطْعَِمِة َو لَعَ َّل ِبا ْلحِ َجاِز أَْو الْیََماَمِة َم ْن َلا طََم َع لَهُ ِفي الُْقْر ِص َو َلا عَْه َد لَهُ ِبال ِشبَِع أَْو أَبِی َت مْبطَانا َو َحْوِلي بُطُوٌن غَْرثَى َو أَ ْكبَاٌد َحَّرى أَْو أَ ُكوَن َك َما قَاَل الَْقائِلُ َو َح ْسبُ َك [عَاراً] َداءً أَ ْن تَبِی َت بِبِطْنٍَة/َو َحْولَ َك أَ ْكبَاٌد َِتح ُّن إَِلى الِْق ِد. أَ أَقْنَ ُع ِم ْن نَْف ِسي ِبَِ ْن یَُقاَل َه َذا أَِمیرُ الُْمْؤِمنِ َين َو َلا أُ َشاِرُكُه ْم ِفي َم َكاِرهِ ال َّد ْهِر أَْو أَ ُكوَن أُ ْسَوةً َلهُْم ِفي ُج ُشوبَِة الْعَیْ ِش فََما ُخلِْق ُت لِیَ ْشغَلَِنِ أَ ْكلُ الطَّیِبَا ِت َكالْبَِهی َمِة الَْمْربُوطَِة َهمَُّها عَلَُفَها أَِو الُْمْرَسلَِة ُشغُلَُها تََقُّم ُمَها تَ ْكَِتَ ُش ِم ْن أَْعَلافَِها َو تَلُْهو عََّما یَُراُد ِبهَا أَْو أُتَْرَك ُس ًدى أَْو أُْهمَ َل عَابِثاً أَْو أَ ُجَّر َحبْ َل ال َّضَلالَِة أَْو أَْعتَ ِس َف طَِری َق الَْمتَاَهِة َو َكأَِن بَِقائِلِ ُكْم یَُقوُل إِذَا َكا َن َه َذا قُو ُت ابْ ِن أَِبِ طَالِ ٍب فََق ْد قَعَ َد بِِه ال َّضْع ُف عَ ْن قِتَاِل اْلأَقَْرا ِن َو ُمنَاَزلَِة ال ُّش ْجعَا ِن أََلا َو إِ َّن ال َّش َجَرةَ الَِْبریَّةَ أَ ْصلَ ُب عُوداً َو الَّرَواتَِع ا ْلخَ ِضَرةَ أََرُّق ُجلُوداً َو النَّابِتَا ِت الْعِْذیَةَ أَقَْوى َوقُوداً َو أَبْطَأُ ُخُُوداً. َو أََنا ِم ْن َر ُسوِل ا َّللَِّ َكال َّضْوِء ِم َن ال َّضْوِء َو ال ِذَراِع ِم َن الْعَ ُض ِد َو ا َّللَِّ لَْو تَظَاَهَر ِت الْعََر ُب عَلَى قِتَاِلي لََما َولَّیْ ُت عَنَْها َو لَْو أَْم َكنَ ِت الُْفَر ُص ِم ْن ِرقَاِبهَا لَ َساَرْع ُت إِلَیَْها َو َسأَ ْجَه ُد. (نّج البلاغة (للصبحي صالح،) ص. )418

8أََّما بَْع ُد َیا ابْ َن ُحنَیْ ٍف فََق ْد بَلَغَِنِ أََّن َرُجًلا ِم ْن فِتْیَِة أَْهِل الْبَ ْصَرةِ َدعَا َك إَِلى َمأُْدبٍَة فَأَ ْسَرْع َت إِلَیَْها تُ ْستَطَا ُب لَ َك اْلأَلَْوا ُن َو تُنَْقلُ إِلَیْ َك ا ْلجَِفا ُن َو َما ظَنَنْ ُت أَنَّ َك ُِتجی ُب إَِلى طَعَاِم قَْوٍم عَائِلُُه ْم َمجْفو َو غَنِیُُّه ْم َم ْدعٌُّو فَانْظُْر إَِلى َما تَْق َض ُمهُ. (همان، ص. )416

فتحصل که مدیر در مقام تدبیر نفس باید نفس خود را به فقر مادی و زهادت عادت دهد و به تجملگرایی عادت ندهد تا مُموعهی تحت تدبیر او قدرت تحمل شرایط سخت را داشته باشد و اهل تجمل نباشد، ولی برای جامعه تولید ثروت کند و فقر آن را مطلوب نداند.9

9 درس 64فقه الروابط از سلسلهی فقه الاداره، 7شهر رجب المرجب .1447