فقه الروابط 45

دوشنبه 3آذر 1404 -3جمادی الثانی 1447- 24نوامبر 2025- فقه الاداره – فقه مدیریت رفتار سازمانی – درس 45 فقه روابط انسانی و ارتباطات سازمانی – روابط اربعه – رابطه دوم  – رابطه مدیر با خود –اصل سوم – حمل الاذی (تحمل آزار و سختی )

$ مسئله‌ی 45: مدیر در فرآیند مدیریت بر خویشتن باید با توکل بر خدا در مقابل سختی‌ها‌ی آن تاب‌آوری روزافزون داشته باشد و با زودرنجی و خستگی صحنه‌ی تدبیر نفس را راه نکند

معلوم شد که بعد از رابطه با خدا در تدبیر نفس، اولویت مدیر رابطه با خود و تعامل با خویش است^[1] که به مدیریت بر خویشتن معروف است. در این فرآیند تدبیری مهم، او باید مراعات اصولی را کند که خوف و جهد از آن جمله بود و فتاوای آن داده شد و طول کشید، به‌ویژه شرح نقشه‌ی راه امام راحل 6 در جهاد نفس. اکنون اصل سوم در رابطه با خود را تفقه و استنباط می‌کنیم که عبارت است از «حمل الاذی»؛ یعنی تاب‌آوری در مقابل اذیت^[2] و آزارهای راه و خستگی‌های ناشی از آن. معلوم است که تدبیر نفس یعنی مدیریت بزرگ‌ترین و وسیع‌ترین سازمان جهان که همان عالم اکبر است و جهاد اکبر نیاز دارد؛ سازمانی پیچیده و عریض و طویل و تودرتو که درگیرشدن در آن بسیار آزاردهنده و اذیت‌کننده است، عناصر موذی در این راه فراوان هستند که برای رسیدن به هدف باید در مقابل آزارها و جنگ روانی آنان آستانه‌ی تحمل خود را بالا برد و خستگی راه را به جان خرید. و هدف کنترل کامل نفس است، لإطلاق قوله تعالی: «وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلى‏ ما آذَيْتُمُونا»^[3] «وَ أُوذُوا في‏ سَبيلي‏» و «وَ أُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا».^[4] آزارهایی که زیاد هستند، لقوله تعالی: «أَذىً كَثيراً».^[5] در عملیات نفس‌گیر تدبیر نفس، اذیت زیادی اصابت می‌کند به مدیر نفس که باید تحمل کرد و لابد این تحمل ثواب فراوانی هم دارد. گلاویز شدن با موانع راه قطعاً اذیت دارد، مثل پیامبران کقوله [: «ما اوذی النبی بمثل ما اوذیت»،^[6] هیچ پیامبری مثل من اذیت نشد. این اذیت اطلاق دارد و شامل اذیت نفس هم می‌شود، کمااین‌که شامل اذیت رقبا هم می‌شود. نفسِ این تحمل شیرین است. اذیت‌های روانی که «تو نمیتوانی»، «به نتیجه نمی‌رسی»، «بیهوده خود را خسته نکن» و… همان وساوس و دسائس شیطان است برای پشیمان کردن مجاهد نفس از جهاد و مبارزه که تمامی ندارد. ولی باید تحمل کرد و از خدا هم کمک گرفت، لقوله تعالی: «و مالنا الا نتوکل علی الله وقد هدانا سبلنا» کما مر.

تفقه: با توجه به وجوب تدبیر نفس، تمامی مقدمات و شرائط آن هم واجب می‌شوند و لازم‌التحصیل. حمل الاذی از جمله‌ی این شرائط است که بدون آن نمی‌توان در این تدبیر موفق بود.

فتحصل که مدیر در فرآیند مدیریت بر خویشتن باید با توکل بر خدا در مقابل سختی‌های آن تاب‌آوری روزافزون داشته باشد و با زودرنجی و خستگی، صحنه‌ی تدبیر نفس را رها نکند.^[7]

[1] و أُصُولُ مُعَامَلَةِ النَّفْسِ‏ سَبْعَةٌ الْخَوْفُ وَ الْجَهْدُ وَ حَمْلُ الْأَذَى وَ الرِّيَاضَةُ وَ طَلَبُ الصِّدْقِ وَ الْإِخْلَاصُ وَ إِخْرَاجُهَا مِنْ مَحْبُوبِهَا وَ رَبْطُهَا فِي الْفَقْرِ وَ أُصُولُ مُعَامَلَةِ الْخَلْقِ سَبْعَةٌ الْحِلْمُ وَ الْعَفْوُ وَ التَّوَاضُعُ وَ السَّخَاءُ وَ الشَّفَقَةُ وَ النُّصْحُ وَ الْعَدْلُ وَ الْإِنْصَافُ وَ أُصُولُ مُعَامَلَةِ الدُّنْيَا سَبْعَةٌ الرِّضَا بِالدُّونِ وَ الْإِيثَارُ بِالْمَوْجُودِ وَ تَرْكُ طَلَبِ الْمَفْقُودِ وَ بُغْضُ الْكَثْرَةِ وَ اخْتِيَارُ الزُّهْدِ وَ مَعْرِفَةُ آفَاتِهَا وَ رَفْضُ شَهَوَاتِهَا مَعَ رَفْضِ الرِّئَاسَةِ فَإِذَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْخِصَالُ فِي نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَهُوَ مِنْ خَاصَّةِ اللَّهِ وَ عِبَادِهِ الْمُقَرَّبِينَ وَ أَوْلِيَائِهِ حَقّاً. (امام جعفر بن محمد >، مصباح الشریعة، ص. 6)

[2] واژه‌ی اذیّت در فارسی به‌ معنای آزردن و رنجه‌شدن است. راغب آن را در مقام تعریف اصطلاحی، از دیدگاه دینی به‌معنای ضرر دنیایی یا آخرتی دانسته که به جسم یا روح می‌رسد. از نظر برخی واژه‌پژوهان دیگر، مفهوم اذیّت، همیشه با ضرر و نقصان همراه نیست؛ بلکه هر چیزی که ناخشنودی و ناسازگاری طبع را سبب شود، اذیّت خواهد بود. اذیت، گاهی جسمی مانند قطع عضو و شکنجه‌های بدنی، و گاهی روحی و روانی مثل مسخر و تهمت است. «اذیّت و آزار» از منظرهای گوناگون، مورد بحث قرار گرفته است. علم اخلاق، مبحث مستقلّی را به آن اختصاص نداده؛ ولی درباره‌ی مفاهیم مرتبط با آن (ستم، دشنام و…) به تفصیل سخن گفته است. در روان‌شناسی به مسئله‌ی آزاررسانی به‌صورت بیماری روانی و در قالب مفاهیمی چون خودآزاری (masachism) و دیگر آزاری (sadism) پرداخته شده، و جامعه‌شناسی نیز شکل‌های گوناگون دیگرآزاری و ناهنجاری‌های اجتماعی (شکنجه، قتل، غارت و…) را بررسی کرده است. (دهخدا، لغت‌نامه، ج. 1، ص. 1360؛ راغب، مفردات، ج. 1، ص. 72؛ مصطفوی، التحقیق، ج. 7، ص. 25)

[3] وَ ما لَنا أَلاَّ نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلى‏ ما آذَيْتُمُونا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ. (إبراهيم: 12)

[4] فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى‏ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذينَ هاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ أُوذُوا في‏ سَبيلي‏ وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ. (آل‏عمران: 195)

وَ لَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى‏ ما كُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَ لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ وَ لَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلينَ. (الأنعام: 34)

[5] وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَديدُ الْعِقابِ. (البقرة: 196)

وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحيضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرينَ. (البقرة: 222)

الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ في‏ سَبيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ. (البقرة: 262)

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَ اللَّهُ غَنِيٌّ حَليمٌ. (البقرة: 263)

لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَ إِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ. (آل‏عمران: 111)

لَتُبْلَوُنَّ في‏ أَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثيراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. (آل‏عمران: 186)

وَ إِذا كُنْتَ فيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى‏ لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ فَيَميلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى‏ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَ خُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرينَ عَذاباً مُهيناً. (النساء: 102)

[6] وَ قَالَ الْمُصْطَفَى [:‏ مَا أُوذِيَ نَبِيٌّ مِثْلَ مَا أُوذِيتُ‏. (إبن شهرآشوب، مناقب آل أبي طالب D، ج. ‏3، ص. 247) ما أوذى أحد ما أوذيت‏ في اللَّه. (پاینده، نهج الفصاحة (مجموعه كلمات قصار حضرت رسول [)، ص. 697)

[7] درس 45 فقه الروابط از سلسله‌ی فقه الاداره، 3 شهر جمادی الثانی 1447.