سه شنبه 15/7/1404-14ربیع الثانی 1447 -7 اکتبر 2025-فقه الاداره – فقه معاصر – فقه مدیریت رفتار سازمانی – فقه روابط سازمانی – درس 17- روابط چهارگانه – رابطه اول با خدا به عنوان مدیر مدیران – ارکان سبعه رابطه با خدا – تحلیل نهایی رابطه با رب العالمین –

$ مسئله‌ی 18: مدیران و کارگزاران برای نیل به تعالی سازمانی باید ربوبیت و مدیریت خدا را مورد التزام عملی قرار دهند تا از افاضات رحیمیه علاوه بر امدادات رحمانیه‌ی خداوند در تدابیر خویش بهره‌مند گردند

ارکان سبعه‌ی^[1] ارتباط سازمانی با خداوند به گونه‌ای است که اگر با صحت انجام پذیرد، قدرت مدیریت و ضریب خدمت را برای هر سازمان و کارگزار و کارمند به شدت بالا می‌برد. این را طی هفت فتوا به دست آوردیم. تا رابطه‌ی با خدا اصلاح نشود، رابطه‌ی با کارکنان، سازمان و خود اصلاح نمی‌شود. اصلاح رابطه یعنی رابطه ضعیف است و باید ترمیم شود. در هفت مرحله باید حق خدا اداء شود، حد خدا حفظ شود، عطایای او شکر شود، اراده‌ی حتمیه و مقتضیه‌ی او مورد رضایت قرار گیرد، بلایا و امتحانات او مورد تاب‌آوری باشد، پرچم و عَلَم او دائماً در اهتزاز و اعتزاز باشد و نهایتاً به فراخوان‌های او با شوق لبیک گفته شود. بدین سان بدیهی و منطقی است که مورد عنایات خاصه‌ی ربوبیه قرار گیریم، از قدرت او در تدبیر بهره‌مند گردیم و راه‌کارهای حل مسائل را به ما یاد دهد و الهام کند،^[2] ما را مستمراً حمایت^[3] کند، تنها و رها نگذارد،^[4] نام ما و سازمان ما را بلندآوازه کند،^[5] بار سنگین مسئولیت را بر دوشمان سبک کند،^[6] به ما شرح صدر دهد^[7] که آلت ریاست است،^[8] سازمان متبوع ما را با بهبود مستمر همراه کند، مدیریت آینده را برای ما میسور کند، حقانیت و مشروعیت ما را اعلام کند،^[9] ما و سازمان ما را به تعالی حقیقی برساند،^[10] قلوب ^[11]و اَقدام^[12] را مسخر ما کند، زمان را در مدیریت ما درآورد، شب و روز را در تسخیر ما درآورد، انهار و بحار را تحت سلطنت ما بیاورد^[13] و… زیرا او دانا، توانا و دارای^[14] علی الاطلاق است و به هر کس بخواهد از قدرت خود خواهد داد،^[15] به هر کسی نمی‌دهد، به کسی می‌دهد که رابطه‌ی هفت‌رکنی را با خدا به عنوان مدیرکل هستی کما هو حقه تنظیم و تحکیم کرده، تسلیم او، عبد او و در عبودیت کامله و مطلقه‌ی اوست. لذا محبوب رب الارباب واقع می‌شود، خداوند سمع و بصر^[16] و دست او می‌شود، اراده‌ی خود را از طریق اراده‌ی او تنفیذ می‌کند^[17] و البته این ربوبیت رحیمیه است،^[18] یعنی خاص مدیران و کارکنانی که رابطه‌ی وثیق و وتید با او برقرار کرده‌اند، ربوبیت او را ایمان و ایقان دارند و اطاعت محض از او دارند، لقوله تعالی فی حدیث القدسی.^[19] ولی ربوبیت رحمانیه‌ی او شامل همه‌ی مدیران و کارگزاران جهان است که ربوبیت او را به رسمیت نمی‌شناسند، یا ایمان ندارند، یا اعتقاد ندارند، بین خالقیت و ربوبیت فرق می‌گذارند و خود را در مدیریت خود مختار می‌دانند نه تحت اختیار خدا. بله، خداوند طبق اصول مدیریت رحمانی آن‌ها را هم امداد ^[20]می‌کند، امداد به این‌که هرکه زحمتی بکشد، طبق قوانین این‌جهانی از مزایا و انتاجات طبیعیه‌ی آن بهره‌ور می‌شود، ولی نه در آخرت نصیبی^[21] دارند و نه سازمان آن‌ها به تعالی رحیمیه و ویژه نائل می‌گردد. در حدود محدود مادی و ظاهری پیشرفت‌هایی را به دست می‌آورند که فاصله‌ی آن با تعالی رحیمیه زمین تا آسمان است. بلی، مؤمنین به خدا هم که ربوبیت خدا را در دل نهادینه نکرده‌اند مثل کسانی که اصلاً اعتقادی ندارند، نتائج سازمانی می‌گیرند، چون خداوند آن‌ها و سازمان و برنامه‌های ایشان را به خودشان وامی‌نهد که در آفاق محدودی به آثاری برسند که لایق انسان و مدیر متعالی نیست.

فتحصل که مدیران و کارگزاران برای نیل به تعالی سازمانی باید ربوبیت و مدیریت خدا را مورد التزام عملی قرار دهند تا از افاضات رحیمیه علاوه بر امدادات رحمانیه‌ی خداوند در تدابیر خویش بهره‌مند گردند.^[22]

[1] قَالَ الصَّادِقُ G‏ أُصُولُ الْمُعَامَلَاتِ تَقَعُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ مُعَامَلَةُ اللَّهِ‏ وَ مُعَامَلَةُ النَّفْسِ وَ مُعَامَلَةُ الْخَلْقِ وَ مُعَامَلَةُ الدُّنْيَا وَ كُلُّ وَجْهٍ مِنْهَا مُنْقَسِمٌ عَلَى سَبْعَةِ أَرْكَانٍ أَمَّا أُصُولُ مُعَامَلَةِ اللَّهِ‏ تَعَالَى فَسَبْعَةُ أَشْيَاءَ أَدَاءُ حَقِّهِ وَ حِفْظُ حَدِّهِ وَ شُكْرُ عَطَائِهِ وَ الرِّضَا بِقَضَائِهِ وَ الصَّبْرُ عَلَى بَلَائِهِ وَ تَعْظِيمُ حُرْمَتِهِ وَ الشَّوْقُ إِلَيْهِ‏. (امام جعفر بن محمد F، مصباح الشريعة، ص. 5)

[2] وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إيتاءَ الزَّكاةِ وَ كانُوا لَنا عابِدينَ. (الأنبياء: 73)

وَ أَوْحَيْنا إِلى‏ مُوسى‏ وَ أَخيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنينَ. (يونس: 87)

إِذْ أَوْحَيْنا إِلى‏ أُمِّكَ ما يُوحى‏. (طه: 38)

فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ في‏ غَيابَتِ الْجُبِّ وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ. (يوسف: 15)

وَ أَوْحَيْنا إِلى‏ مُوسى‏ وَ أَخيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنينَ. (يونس: 87)

وَ أَوْحَيْنا إِلى‏ أُمِّ مُوسى‏ أَنْ أَرْضِعيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقيهِ فِي الْيَمِّ وَ لا تَخافي‏ وَ لا تَحْزَني‏ إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلينَ. (القصص: 7)

وَ أَوْحَيْنا إِلى‏ مُوسى‏ أَنْ أَسْرِ بِعِبادي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ. (الشعراء: 52)

وَ لَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى‏ مُوسى‏ أَنْ أَسْرِ بِعِبادي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَريقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لا تَخافُ دَرَكاً وَ لا تَخْشى. (طه: 77)‏

[3] قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَ مَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ. (القصص: 35)

[3] ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى. (الضحى: 3)‏

[3] وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَك. (الشرح: 4)

[4] ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى. (الضحى: 3)‏

[5] وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَك. (الشرح: 4)

[6] وَ وَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ الَّذي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ. (الشرح: 2 و 3)

[6] أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ. (الشرح: 1)

[6] وَ وَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ الَّذي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ. (الشرح: 2 و 3)

[7] أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ. (الشرح: 1)

[8] و قال عليه السّلام: آلة الرّياسة سعة الصّدر. (خوئی، منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة، ج. ‏21، ص. 253)

[9] فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبينِ. (النمل: 79)

[10] كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ. (آل‏عمران: 110)

قُلْنا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى‏. (طه: 68)

[11] إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا. (مريم: 96)

[12] وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى‏ كُلِّ ضامِرٍ يَأْتينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَميقٍ. (الحج: 27)

[13]اللَّهُ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ. (إبراهيم: 32)

وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ. (إبراهيم: 33)

وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ في‏ ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ. (النحل: 12)

وَ هُوَ الَّذي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. (النحل: 14)

فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَ كُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَ عِلْماً وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَّيْرَ وَ كُنَّا فاعِلينَ. (الأنبياء: 79)

وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. (الحج: 36)

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ وَ الْفُلْكَ تَجْري فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحيمٌ. (الحج: 65)

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدىً وَ لا كِتابٍ مُنيرٍ. (لقمان: 20)

إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْراقِ. (ص: 18)

فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْري بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ. (ص: 36)

لِتَسْتَوُوا عَلى‏ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحانَ الَّذي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنَّا لَهُ مُقْرِنينَ. (الزخرف: 13)

أَ هُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ. (الزخرف: 32)

اللَّهُ الَّذي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فيهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. (الجاثية: 12)

وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَميعاً مِنْهُ إِنَّ في‏ ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ. (الجاثية: 13)

[14] فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَريمِ. (المؤمنون: 116)

هُوَ اللَّهُ الَّذي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ. (الحشر: 23)

[15] قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَديرٌ. (آل‏عمران: 26)

[16] وَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ G قَالَ: نَزَلَ جَبْرَئِيلُ عَلَى النَّبِيِّ [ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَبَّكَ يَقُولُ مَنْ أَهَانَ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنَ فَقَدِ اسْتَقْبَلَنِي بِالْمُحَارَبَةِ وَ مَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنُ بِمِثْلِ أَدَاءِ الْفَرَائِضِ وَ إِنَّهُ لَيَتَنَفَّلُ لِي حَتَّى أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ‏ سَمْعَهُ‏ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَ يَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا وَ رِجْلَهُ الَّتِي يَمْشِي بِهَا وَ مَا تَرَدَّدْتُ فِي شَيْ‏ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي فِي مَوْتِ [فَوْتِ‏] عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَنَا أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ وَ إِنَّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ لَا يَسَعُهُ إِلَّا الْفَقْرُ وَ لَوْ حَوَّلْتُهُ إِلَى الْغِنَى كَانَ شَرّاً لَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَا يَسَعُهُ إِلَّا الْغِنَى وَ لَوْ حَوَّلْتُهُ إِلَى الْفَقْرِ لَكَانَ شَرّاً لَهُ وَ إِنَّ عَبْدِي لَيَسْأَلُنِي قَضَاءَ الْحَاجَةِ فَأَمْنَعُهُ إِيَّاهَا لِمَا هُوَ خَيْرٌ لَهُ. (کوفی اهوازی، المؤمن، ص. 32)

[17] و روى الحافظ البرسيّ قال‏: ورد في الحديث القدسيّ عن الربّ العليّ أنّه يقول: عبدي‏ أطعني‏ أجعلك مثلي، أنا حيّ لا اموت اجعلك حيّا لا تموت، أنا غنيّ لا أفتقر أجعلك غنيّا لا تفتقر، أنا مهما أشاء يكون أجعلك مهما تشاء يكون. (حر عاملی، الجواهر السنية في الأحاديث القدسية (كليات حديث قدسى)، ص. 709)

[18] الهُمَّ انّی اسْئَلُک مِنْ رَحْمَتِک بِاوْسَعِها، وَ کلُّ رَحْمَتِک واسِعَةٌ، اللَّهُمَّ انّی اسْئَلُک بِرَحْمَتِک کلِّها. رحمت رحمانیه مقام بسط وجود است، و رحمت رحیمیه مقام بسط کمال وجود، پس با رحمت رحمانیه اصل وجود ظهور یافته، و با رحمت رحیمیه هر چیزی به کمال معنوی و هدایت باطنی خود می‌رسد. و لذا در دعا وارد است: ای رحمن دنیا و رحیم آخرت، و خداوند رحمن است نسبت به همه‌ی خلق خود، و رحیم است بر مؤمنین به طور اختصاص. پس خدای متعال با حقیقت رحمانیت خود فیض وجود را بر ماهیات معدوم و هیاکل هالک و نابود افاضه کرد، و با حقیقت رحیمیت افاضه‌ی کمال وجود فرمود، و طلوع صبح دولت رحیمیت در نشأه‌ی آخرت بیش از پیش افاضه فیض می‌کند. و در برخی از روایات است: ای رحمان دنیا و آخرت، و ای رحیم دنیا و آخرت. و این به آن اعتبار است که خداوند در هر موجودی عشق طبیعی سیر به سوی کمال خود را ایجاد فرموده که تدریجاً به مقام خود برسد و در عالم آخرت و روزی که هر کس کشته‌ی خود را درو خواهد کرد و هر فردی به فعلیت و کمال لایق خود خواهد رسید، نفوس طاهره تزکیه شده به مقام‌های قرب و کرامات و بهشتی که به پهنای آسمان‌ها است خواهند رسید، و نفوس برگشته درنده و حیوان‌خو و شیطان‌صفت به دوزخ و درکات آن و عقرب‌ها و مارها خواهند رسید هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت. که وصول به این مراتب و درکات نسبت به نفوس برگشته شیطانی خود کمال آن نفوس است، هر چند نسبت به نفوس تزکیه شده و مستقیم انسانی نقص است. و بنا بر طریقی که شیخ محیی الدین عربی 9 دارد مسئله‌ی رحیمیت حضرت حق در هر دو جهان روشن است، که بنا به مسلک او ارحم الراحمین در نزد نام المنتقم شفاعت می‌کند و زمام دولت را خود به دست می‌گیرد، و المنتقم تحت سلطنت و حکومت او قرار می گیرد. و رحمانیت و رحیمیت یا فعلی است و یا ذاتی. پس خدای تعالی صاحب رحمت رحمانیه‌ی ذاتی و رحمت رحیمیه ذاتی است. و رحمت رحمانیه‌ی ذاتی و رحیمیت ذاتی عبارت است از تجلی ذات بر ذات که در اثر این تجلی، صفات و اسماء الهیه و لوازم آن‌ها از اعیان ثابته به ظهور علمی ظاهر می‌شوند و در عین علم اجمالی در حضرت واحدیت، کشف تفصیلی حاصل آید هم‌چنان که حضرت حق تعالی صاحب رحمت رحمانیه‌ی فعلی و رحیمیه‌ی فعلی می‌باشد. و رحمانیت و رحیمیت فعلی عبارت‌اند از تجلی ذات در ملابس افعال، به این‌که اعیان را مشمول فیض و کمال فرموده و فیض منبسط، اعیان را بر طبق غایت کامل و نظام اتم به ظهور می‌رساند. و یکی از اسرار اینکه دو نام مبارک رحمن و رحیم در فاتحه‌ی کتاب تدوینی تکرار شده آن است که رحمت رحمانیه و رحیمیه در هر دو مقام یعنی مقام ذات و مقام فعل گفته آید تا کتاب تدوینی با کتاب تکوینی مطابقت نماید، زیرا ظاهر عنوان باطن است، و لفظ و عبارت عبارتی است از تجلی معنی و حقیقت در لباس صداها و شکل ها و پوشش پوست‌ها و هیئت‌ها.

[19] إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبيراً. (الإسراء: 87)

[20] كُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَ ما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً. (الإسراء: 20) بيان اينكه دنيا طلبان در اعمال دنيوى، و عقبى طلبان در اعمال اخروى مستمد از عطاى خداوندند. پس اهل دنيا در دنياى خود و اهل آخرت در آخرت خود از عطاى خدا استمداد مى‏كنند، و در اين عطا كردن چيزى جز حمد عايد خداى سبحان نمى‏شود، آرى هر چه او عطا مى‏كند انعامى است بر آدمى كه آن را در موضع نيكو و موردى كه پروردگارش راضى باشد استعمال كند، و اما اگر فسق بورزد و آن نعمت را در آن مورد نيكو استعمال نكند در حقيقت كلمه‌ی خدا را از جاى خود تحريف كرده و نبايد جز خود كسى را ملامت كند، به هر حال خداوند مستحق ثناى جميل مى‏باشد و حجت بالغه‌‌ی او تمام است. پس اين‌كه فرمود: كلا نمد معنايش اين است كه ما هر دو فريق را (چه آن‎ها كه برايشان عجله مى‏كنيم و چه آن‎ها كه شكر سعيشان را مى‏گذاريم) امداد مى‏نماييم و اگر مفعول نمد كه كلمه‎ی كلا باشد (با اين‎كه بايد بعد از فعل بيايد) قبل از فعل آورده شده، بدين جهت بوده است كه بفهماند نسبت به آن عنايتى است، و مقصود بيان عموميت امداد نسبت به هر دو فريق است. و اينكه به يك يك آن دو گروه اشاره كرد و فرمود: هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ يعنى اين دسته كه برايشان عجله مى‏شود و اين دسته كه سعيشان شكرگزارى مى‏گردد، براى اين بود كه بفهماند هر كدام از آن‌ها وضعى مخصوص به خود دارند، و نتيجه‌ی معنا چنين مى‏شود كه هر يك از اين دو فريق در تحت تربيت الهى قرار داشته و از عطاء خدا برايشان افاضه مى‏شود، بدون هيچ تفاوت، جز اينكه يكى از اين دو دسته نعمت اللَّه را در طلب آخرت مصرف نموده و خداهم سعيش را شكرگزارى مى‏كند و ديگرى آن را در طلب دنياى عاجله مصرف نموده و آخرت.را فراموش مى‏نمايد، و از سعيش جز بدبختى و خسران برايش نمى‏ماند. و اگر مدد به هر دو را از عطاء پروردگار خواند و فرمود: مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ براى اين بود كه گفتيم هر دو گروه در تمامى آنچه كه در عمل خود از آن‎ها استفاده مى‏كنند از عطاء پروردگار برخوردارند، و از خود آنان نيست، آرى نه خود آنان در وجود آن‎ها دخالت دارند و نه مخلوقى ديگر، بلكه تنها خداى سبحان است كه مالك و ايجادكننده‎ی آن‎هاست، پس همه‎ی آن‎ها از عطاى او است. از اين قيد، وجه آن پاداشى هم كه براى هر يك از دو گروه ذكر فرمود استفاده مى‏شود، زيرا وقتى بنا شد كه اعمال هر دو گروه به امداد خداى عز و جل و فقط از عطاء او باشد پس جا دارد و سزاوار است كه هر كس نعمت او را در كفر و فسق مصرف كند به آتش افتاده و مذموم و مدحور باشد، و هر كس كه آن‎ها را در ايمان و اطاعت خدا مصرف كند سعيش مشكور باشد. در اين‎كه سياق را از تكلم با غير (نمد) به غيبت تغيير داده و فرمود عطاء ربك و نفرمود: من عطاءنا و كلمه‎ی ربك را هم تكرار نمود، اين نكته استفاده مى‏شود كه امداد ايشان از شؤون ربوبيت است، و هرچند جز خداى سبحان براى كسى ربى نيست و ليكن از آن‎جايى كه بت‏پرستان براى بتهاى خود ربوبيت قائل بودند لذا ربوبيت خداى سبحان را به پيغمبر گراميش نسبت داده فرمود: ربك. و معناى جمله‎ی وَ ما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً اين است كه عطاء پروردگار تو ممنوع نيست، چون كلمه‌ی حظر به معناى منع است، پس اهل دنيا و اهل آخرت هر دو از عطاى او استمداد مى‏كنند، و جيره‏خوار نعمت او و ممنون به منت‏هاى اويند. در اين آيه‌ی شريفه دلالتى است بر اين حقيقت كه بخشش‌هاى الهى مطلق و غير محدود است، چون عطاء و هم‌چنين نبودن منع را مطلق آورد، پس هرجا كه محدوديت و يا تقدير و يا منعى (به اختلاف موارد) وجود داشته باشد، همه از ناحيه‌ی شخصى است كه به او بخشش مى‏شود و بستگى به داشتن يا نداشتن استعداد او دارد و آن محدوديت از ناحيه‌ی خود خداوند كه مفيض است ناشى نمى‏شود. اين بود آن مطالبى كه از آيه‌ی شريفه به نظر ما رسيد، و از جمله حرف‌هاى عجيبى كه در تفسير اين آيه گفته‏اند و آن را به حسن و قتاده نسبت داده‏اند اين است كه: منظور از عطاء و بخشش عطاء دنيوى است، كه مشترك بين مؤمن و كافر است، نه عطاء اخروى، چون عطاى اخروى مخصوص مؤمنين است و بنا بر اين، معناى آيه چنين مى‏شود: ما هر دو فريق و گروه را با عطاياى دنيوى خود مدد مى‏كنيم، چه آن فريق كه عاجله را مى‏خواهند و چه آن فريق كه آخرت را، و عطاياى دنيوى ما از هيچ يك از ايشان محظور و ممنوع نيست. و ليكن اين تفسير صحيح نيست زيرا مقيد كردن عطاء به عطاء دنيوى بدون دليل و مقيد است، آن هم با اين‌كه اين مورد، صلاحيت اطلاق را دارد، و اما اين دليلى كه آورده‏اند كه عطاء اخروى مخصوص مؤمنين است، و كفار در آن شركت ندارند اصلاً از محل بحث خارج و نسبت به زمينه گفتار اجنبى و بى ربط است، چون زمينه گفتار در آيه‌ی شريفه عبارت است از امدادى كه اعمال (كه منتهى به جزاء و پاداش مى‏شوند) منتهى و مستند به آن امدادند، نه خود پاداش، و مسئله‌ی عطاياى مؤمنين در آخرت، از قبيل جزا و پاداش است، نه از قبيل اعمال. علاوه بر اين، چه كسى به شما گفته است كه عطاياى اخروى مخصوص به مؤمنين و ممنوع از كفار است، آن عطايا نيز هم چنان كه قبلاً هم گفتيم از احدى ممنوع نيست، و منع هر چه هست از ناحيه خود كفار است، نه از ناحيه خداوند، مانند عطاياى دنيوى كه گفتيم هر چه محدوديت در آن‌ها هست از ناحيه محدود بودن استعداد مستفيض است نه از ناحيه مفيض. آلوسى در روح المعانى گفته: تقسيمى كه در اين آيه شده است، حاصر (جامع افراد) و مانع اغيار نيست، و حاصر نبودنش ضررى به معنا نمى‏زند، اما اين‌كه گفتيم حاصر نيست، براى اين‌كه وقتى حاصر بود كه هر صاحب عملى، از عمل خود يا عاجله‌ی تنها را بخواهد و يا آخرت تنها را و يا هر دو را و يا هيچ يك را، و آيه‌ی شريفه تنها متعرض دو قسم اول از اين چهار قسم شده است، پس جامع افراد نيست و تازه قسم سوم به تنهايى سه قسم مى‏شود، زيرا آن كس كه از عمل خود هم دنيا را مى‏خواهد و هم آخرت را يا آخرت در نظرش رجحان دارد و يا دنيا، و يا نظرش نسبت به هر دو مساوى است. آن گاه بحث را در آن قسم كه اراده آخرت ارجح باشد طول داده و اختلاف علما را در اينكه آيا چنين عملى قبول است يا نه، نقل كرده، درباره‌ی قبول نشدن عمل آن كس كه دنيا در نظرش ارجح و يا مساوى باشد از علماء نقل كرده كه متفقا گفته‏اند عملش قبول نيست. و درباره‌ی قسم چهارم كه نه دنيا را بخواهد و نه آخرت را گفته است چنين فرضى به نظر كسانى كه معتقدند صدور فعل از قادر متوقف بر وجود داعى است محال است ولى كسانى كه عمل را متوقف بر داعى نمى‏دانند چنين فرضى را ممكن دانسته و گفته‏اند عملى كه نه داعى دنيوى در آن باشد و نه اخروى، اثرى در باطن ندارد و در ظاهر حرام است، اين بود گفتار آلوسى كه البته قبل از او ديگران هم اين تقسيم را كرده‏اند. ولى خواننده‌ی عزيز توجه دارد كه آيه‌ی شريفه در مقام بيان حكم قبول شدن و نشدن اعمال و اين‌كه از چه عاملى قبول و از چه عاملى مردود است نمى‏باشد، بلكه آيه‌ی شريفه درباره‌ی هدف و غايت انسان و تعيين غايت او به حسب نشانه‌ی زندگی‌اش نظر دارد كه يا متعلق به زندگى دنيايى است، و از آن‌چه مى‏كند جز مزاياى زندگى مادى دنيا منظورى ندارد و به كلى از آخرت اعراض دارد، و يا آن‌كه غايت و هدفش زندگى آخرت است، كه لازمه‏اش آن است كه براى خود يك زندگى جاودانه و هميشگى سراغ داشته باشد كه اين زندگى دائم يك طرفش مقدمه‌ی طرف ديگر است، ابتداى آن، كه زندگى دنيا است مقدمه زندگى آخرت است و مقصود از زندگى دنيا همان سعادت اخروى است. و با اين حال معلوم است كه آيه‌ی شريفه از آن اقسامى كه وى تصور كرده جز دو قسمش را نتيجه نمى‏دهد، البته اين هست كه هر يك از اين دو قسم، براى خود چند قسم دارد، چون كسى كه آخرت را مى‏خواهد يك وقت براى آن عمل هم مى‏كند و يك وقت نمى‏كند مانند گنهكاران و اهل بدعت، تازه اين دو طايفه يك وقت ايمان هم دارند و يك وقت ندارند و ليكن آيات قرآنى متعرض احكام يك يك آن اقسام نيست، چون مقصود بيان آن احكام نبوده بلكه مقصود تشخيص ملاك سعادت از ملاك شقاوت بوده است. (موسوی همدانی، ترجمه تفسیر المیزان، ج. 13، ص. 91)

[21] مَنْ كانَ يُريدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ في‏ حَرْثِهِ وَ مَنْ كانَ يُريدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصيبٍ. (الشورى: 20)

[22] درس 18 فقه الروابط از سلسله‌ی فقه الاداره، 14 شهر ربیع الثانی 1447.