فقه الروابط 16

1شنبه 13/7/1404- 12ربیع الثانی 1447-5 اکتبر 2025 – فقه الاداره – فقه معاصر – فقه روابط انسانی سازمانی – روابط اربعه – اول رابطه با خدا – گام ششم تعظیم حرمته (بزرگداشت نماد های ربوبی)

$ مسئله‌ی 16: کارکنان سازمان موظف‌اند که نمادها و آیات ربوبی را بزرگ بدارند و پرچم توحید را بالاتر از هر پرچمی همواره به اهتزاز درآورند تا حرمت خدای رب العالمین را تعظیم کرده باشند

ششمین رکن از ارکان سبعه‌ی^[1] ارتباط سازمانی با خداوند «تعظیم حرمته» است؛ مأخوذ از اطلاق قوله تعالی «وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ»،^[2] قوله G: «لنرد المعالم من دینك»^[3] و قوله تعالی «و مَن یُعَظِّم شَعائِرَ اللّهِ»^[4] که مجموعاً دال بر این هستند که شعائر^[5]، علائم و حرمت‌های^[6] الهی باید حفظ شوند و بزرگ داشته شوند، یعنی مدیرکل هستی احترام شود، نام او W بزرگ برده شود، یاد او در دل همیشه باشد، پرچم او همیشه در اهتزاز باشد، آیات او در آفاق و انفس^[7] همیشه برجسته باشد، منسی و مخفی نباشد، پایین‌تر از پرچم کفر نباشد، لقوله تعالی: «كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا» و «كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَرُوا السُّفْلى».^[8] و لعل لقوله تعالی بإطلاقه و عمومه: «وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً».^[9] بزرگداشت نام و یاد خدا به عنوان رب الارباب و مدیر مدبران در آغاز هر کار لقوله G: «کل شیئ لم یبدء ببسم الله الرحمن الرحیم فهو ابتر»،^[10] مثل بسمله در تذکیه‌ی حیوان لقوله تعالی: «وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ»^[11] و «إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ»^[12] و «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذي خَلَقَ»^[13] و «تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ» که ظاهر در لزوم بردن نام خدا با جلالت و اکرام است و ایضاً قوله تعالی: «فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظيمِ»^[14] و «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى».^[15] بنا بر این تسیح مصداقی از تعظیم است، زیرا نفی هر نقص از ذات باری‌تعالی می‌کند. و از این قبیل ادله و سیره‌ی عقلاء مبنی بر تعظیم و اجلال و اکرام ملوک^[16] و رؤسای خود و دلالت عقل بر فوائد تعظیم و تکریم بزرگان و دست‌اندرکاران، بلکه اجماع بر آن است، حتی اگر بر باطل هستند (برای منفعت امنیت امت که بر آن بار است و عقلاً لازم‌الجذب می‌باشد). لذا ادله‌ی اربعه بلکه خمسه بر لزوم تعظیم حرمت خدا دلالت می‌کند که از آثار آن تجلیل از خلفاء خدا در رأس سازمان‌ها و منظمات است. و این رکن ششم از معاملة الله است که رابطه‌ی عبد و کارمند را با رب اصلاح، تصحیح و تکمیل می‌کند.

فتحصل که کارکنان سازمان موظف‌اند که نمادها و آیات ربوبی را بزرگ بدارند و پرچم توحید را بالاتر از هر پرچمی همواره به اهتزاز درآورند تا حرمت خدای رب العالمین را تعظیم کرده باشند.^[17]

[1] قَالَ الصَّادِقُ G‏ أُصُولُ الْمُعَامَلَاتِ تَقَعُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ مُعَامَلَةُ اللَّهِ‏ وَ مُعَامَلَةُ النَّفْسِ وَ مُعَامَلَةُ الْخَلْقِ وَ مُعَامَلَةُ الدُّنْيَا وَ كُلُّ وَجْهٍ مِنْهَا مُنْقَسِمٌ عَلَى سَبْعَةِ أَرْكَانٍ أَمَّا أُصُولُ مُعَامَلَةِ اللَّهِ‏ تَعَالَى فَسَبْعَةُ أَشْيَاءَ أَدَاءُ حَقِّهِ وَ حِفْظُ حَدِّهِ وَ شُكْرُ عَطَائِهِ وَ الرِّضَا بِقَضَائِهِ وَ الصَّبْرُ عَلَى بَلَائِهِ وَ تَعْظِيمُ حُرْمَتِهِ وَ الشَّوْقُ إِلَيْهِ‏. (امام جعفر بن محمد F، مصباح الشريعة، ص. 5)

[2] ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ ما يُتْلى‏ عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ. (الحج: 30)

حرمت چيزى است كه هتك آن جايز نيست و بايد به انجام آن قيام كرد. يعنى هر كس مرزهاى خدا را تعظيم و دستوراتش را اجرا كند، در عالم آخرت برايش بهتر است. تعظيم منهيات و مرزهاى خدا، پيرامون آن‌ها نگشتن و از آن‌ها دورى جستن است. به نظر اكثر مفسرين، منظور از حرمات، به قرينه‌ی خود آيات، مناسك حج است. ابن زيد گويد: منظور اين حرام‏هاست: خانه‌ی حرام، شهر حرام، ماه حرام و مسجد الحرام. گويد: شاهد آن‏ «الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ» است (بقره: 194) ماه حرام به ماه حرام و حرمت‌ها را قصاصى است. (طبرسی، ترجمه تفسير مجمع البيان، ج. ‏16، ص.  207)

[3] نُفُورَ الْمِعْزَى مِنْ وَعْوَعَةِ الْأَسَدِ هَيْهَاتَ أَنْ أَطْلَعَ بِكُمْ سَرَارَ 1717 الْعَدْلِ أَوْ أُقِيمَ اعْوِجَاجَ الْحَقِّ اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ الَّذِي كَانَ مِنَّا مُنَافَسَةً فِي سُلْطَانٍ وَ لَا الْتِمَاسَ شَيْ‏ءٍ مِنْ فُضُولِ الْحُطَامِ وَ لَكِنْ لِنَرِدَ الْمَعَالِمَ‏ مِنْ دِينِكَ. وَ نُظْهِرَ الْإِصْلَاحَ فِي بِلَادِكَ فَيَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِكَ وَ تُقَامَ الْمُعَطَّلَةُ مِنْ حُدُودِكَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَنَابَ وَ سَمِعَ وَ أَجَابَ لَمْ يَسْبِقْنِي إِلَّا رَسُولُ اللَّهِ ص بِالصَّلَاةِ وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْوَالِي عَلَى الْفُرُوجِ وَ الدِّمَاءِ وَ الْمَغَانِمِ وَ الْأَحْكَامِ وَ إِمَامَةِ الْمُسْلِمِينَ الْبَخِيلُ فَتَكُونَ فِي أَمْوَالِهِمْ نَهْمَتُهُ‏ وَ لَا الْجَاهِلُ فَيُضِلَّهُمْ بِجَهْلِهِ وَ لَا الْجَافِي فَيَقْطَعَهُمْ بِجَفَائِهِ وَ لَا الْحَائِفُ‏ لِلدُّوَلِ‏ فَيَتَّخِذَ قَوْماً دُونَ قَوْمٍ وَ لَا الْمُرْتَشِي فِي الْحُكْمِ فَيَذْهَبَ بِالْحُقُوقِ وَ يَقِفَ بِهَا دُونَ الْمَقَاطِعِ‏ وَ لَا الْمُعَطِّلُ لِلسُّنَّةِ فَيُهْلِكَ الْأُمَّةَ. (نهج البلاغة (للصبحي صالح)، ص. 189)

[4] ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ. (الحج: 32)

[5] شعائرالله به معنای نشانه‌های خدا، در قرآن اختصاص به حج و اعمال آن و قربانی (شتر) دارد. عالمان مسلمان، با توجه به معنای این کلمه،‌ اختصاص شعائرالله تنها به این موارد را درست نمی‌دانند و می‌گویند می‌توان هر عبادت، فریضه و مناسک دینی را جزء شعائرالله دانست. خداوند در قرآن، تعظیم شعائرالله را نشانه تقوای قلب می‌داند و به مؤمنان دستور می‌دهد، حرمت شعائرالله را نگه دارند. با توجه به معنای شعائرالله که نشانه‌های خدا را دربرمی‌گیرد، برخی همه عبادات‌ها و فرایض دینی را از شعائرالله می‌دانند. دیگرانی هم برخی مناسک که به دین متصل است همچون مراسم سوگواری برای امام حسین G  را هم جزء شعائر الهی گرفته‌اند. آیت الله مکارم شیرازی می‌فرماید: «تمام آن‌چه در برنامه‌‏هاى دينى وارد شده و انسان را به ياد خدا و عظمت آئين او می‌‏اندازد شعائر الهى است و بزرگ‌داشت آن نشانه تقواى دل‌ها است». برخی شعائرالله را عبادت‌های دسته‌جمعی می‌دانند: «تمام عبادت‌‏هاى دسته جمعى از شعائر خداوند است، مانند نماز جمعه و جماعت و همه‌‏ى مراسم حج».‏ «شعائر» جمع «شعیرة» به معنای علامت و نشانه آمده است. و در اصطلاح به معنای محلّی است که برای عبادت معیّن شده است. در قرآن کریم، صفا و مروه، دو مکان و علامت برای عبادت‌اند که در مراسم حج، خدا در آن یاد می‌شود.

[6] کلمه‌ی «حُرُمات» جمع حرمت است و حرمت عبارت است از چیزی که هتک آن حرام و تعظیمش واجب باشد.

[7] سَنُريهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ في‏ أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ شَهيدٌ. (فصلت: 53)

[8] إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكينَتَهُ عَلَيْهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَ جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَرُوا السُّفْلى‏ وَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَ اللَّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ. (التوبة: 40)

[9] الَّذينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَ إِنْ كانَ لِلْكافِرينَ نَصيبٌ قالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَ نَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً. (النساء: 141)

[10] الْحَدِيثِ الْقُدْسِيِّ: كُلُّ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لَا يُذْكَرُ بِسْمِ اللَّهِ فِيهِ فَهُوَ أَبْتَرُ. (حر عاملی، هداية الأمة إلى أحكام الأئمة D، ج. 3، ص. 134) تفسير الإمام G قَالَ الصَّادِقُ G ‏ وَ لَرُبَّمَا تَرَكَ فِي افْتِتَاحِ أَمْرٍ بَعْضُ شِيعَتِنَا-بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‏ فَيَمْتَحِنُهُ اللَّهُ بِمَكْرُوهٍ وَ يُنَبِّهُهُ عَلَى شُكْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ وَ يَمْحُو فِيهِ عَنْهُ وَصْمَةَ تَقْصِيرِهِ عِنْدَ تَرْكِهِ قَوْلَ بِسْمِ اللَّهِ لَقَدْ دَخَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَحْيَى عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ G وَ بَيْنَ يَدَيْهِ كُرْسِيٌّ فَأَمَرَهُ بِالْجُلُوسِ عَلَيْهِ فَجَلَسَ عَلَيْهِ فَمَالَ بِهِ حَتَّى سَقَطَ عَلَى رَأْسِهِ فَأَوْضَحَ عَنْ عَظْمِ رَأْسِهِ وَ سَالَ الدَّمُ فَأَمَرَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ بِمَاءٍ فَغَسَلَ عَنْهُ ذَلِكَ الدَّمَ ثُمَّ قَالَ ادْنُ مِنِّي فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى مُوضِحَتِهِ وَ قَدْ كَانَ يَجِدُ مِنْ أَلَمِهَا مَا لَا صَبْرَ لَهُ مَعَهُ وَ مَسَحَ يَدَهُ عَلَيْهَا وَ تَفَلَ فِيهَا فَمَا هُوَ أَنْ فَعَلَ ذَلِكَ حَتَّى انْدَمَلَ فَصَارَ كَأَنَّهُ لَمْ يُصِبْهُ شَيْ‏ءٌ قَطُّ ثُمَّ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ G يَا عَبْدَ اللَّهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ تَمْحِيصَ ذُنُوبِ شِيعَتِنَا فِي الدُّنْيَا بِمِحَنِهِمْ لِتَسْلَمَ لَهُمْ طَاعَاتُهُمْ وَ يَسْتَحِقُّوا عَلَيْهَا ثَوَابَهَا فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ أَفَدْتَنِي وَ عَلَّمْتَنِي فَإِنْ أَرَدْتَ أَنْ تُعَرِّفَنِي ذَنْبِيَ الَّذِي امْتُحِنْتُ بِهِ فِي هَذَا الْمَجْلِسِ حَتَّى لَا أَعُودَ إِلَى مِثْلِهِ قَالَ تَرْكُكَ حِينَ جَلَسْتَ أَنْ تَقُولَ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‏-فَجَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ لِسَهْوِكَ عَمَّا نُدِبْتَ إِلَيْهِ تَمْحِيصاً بِمَا أَصَابَكَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ [ حَدَّثَنِي عَنِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ أَنَّهُ قَالَ كُلُّ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لَمْ يُذْكَرْ فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ فَهُوَ أَبْتَرُ فَقُلْتُ بَلَى بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي لَا أَتْرُكُهَا بَعْدَهَا قَالَ إِذاً تَحْظَى بِذَلِكَ وَ تَسْعَدَ. (مجلسی، بحار الأنوار (ط بيروت)، ج. ‏73، ص. 305) وَ فِي الْحَدِيثِ‏ كُلُّ أَمْرٍ ذِي‏ بَالٍ‏ لَمْ يُبْدَأْ بِحَمْدِ اللَّهِ فَهُوَ أَبْتَرُ. (طریحی، مجمع البحرين، ج. ‏5، ص. 326)

[11] يَسْئَلُونَكَ ما ذا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَ اذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَريعُ الْحِسابِ. (المائدة: 4)

وَ قالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لا يَطْعَمُها إِلاَّ مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَ أَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَ أَنْعامٌ لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ سَيَجْزيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ. (الأنعام: 138)

لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ في‏ أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى‏ ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقيرَ. (الحج: 28)

وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ‏: در باره ذكر نام خدا در ايام معلوم، اختلاف است. برخى گويند: ده روز اول ذى الحج است و اينكه مى‏گويد: معلومات، بخاطر اين است كه بدانستن آن حريصند. تا وقت حج را بشناسند و ايام معدوده ايام تشريق است. برخى گويند: منظور روز عيد و ايام تشريق يعنى سه روز بعد از آن است و ايام معدوده ده روز اول است. از امام باقر G نيز همين طور روايت شده است. زجاج مى‏گويد: همين قول صحيح‏تر است. زيرا كلمه‌ی ذكر دلالت دارد بر بردن نام خدا در موقع قربانى. چنان كه بدنبال آن مى‏فرمايد: عَلى‏ ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ‏: يعنى بر ذبح و نحر شتر و گاو و گوسفند كه خدا به آنها روزى كرده است. اين ايام (روز عيد و سه روز بعد) مخصوص همين كار است. (موسوی همدانی، ترجمه تفسير مجمع البيان، ج. ‏16، ص. 205)

[12] إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. (النمل: 30)

[13] اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذي خَلَقَ. (العلق: 1)

[14] فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظيمِ. (الواقعة: 74)

[15] سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى. (الأعلى: 1)

[16] از قديم الايام عادت بر اين جريان داشته كه مردم براى حكام و مصادر امور خود نشيمن‏گاهى از قبيل بساط و يا متكا فراهم مى‏كرده‏اند كه اختصاص به آنان داشته و از نشيمن‏گاه ديگران متمايز بوده است، اين عادت هم چنان ادامه داشته تا آنكه رفته رفته براى سلاطين و حكام خود كرسى و تخت درست كرده و آن را عرش ناميدند كه هم اهميتش از پشتى و متكا بيشتر بود، و هم اختصاصش به سلطان شديدتر، و كرسى از تخت عمومى‏تر است، تداول اين امر باعث شد كه اصلا سلطان به تخت شناخته شود، و تخت هم به سلطان، و خلاصه كلمه عرش و تخت معناى سلطان و مقام او را فهمانيده، تا مردم از شنيدن آن متوجه نقطه‏اى شوند كه مركز تدبير امور مملكت و اداره‌ی شؤون آن است.براى روشن شدن اين مطلب ناگزير بايد مملكتى را در نظر بگيريم كه در آن عده‏اى از نفوس بشر يا به علت و عاملى از عوامل طبيعى و يا اقتصادى و يا سياسى دور هم جمع شده و در امور خود مستقل و از ساير جوامع متمايز گشته‏اند، چون مى‏بينيم چنين مردمى وقتى مى‏توانند به اعمال حياتى خود ادامه داده و هر كدام به قدر وزن اجتماعي‌اش كار كرده، از نتايج كار خود بهره‏مند شوند كه وحدت اجتماعى‏شان محفوظ باشد و به شهادت تجربه قطعى، وقتى اين وحدت محفوظ مى‏ماند و زمانى ممكن است عوامل مختلف و اعمال و خواسته‏هاى متشتت متوجه به يك غرض شود و همه در يك مسير قرار گيرند كه زمام و سرنخ تمامى اين مختلفات در يك جا جمع شده و به دست شخص واحدى سپرده شود كه بتواند با حسن تدبير، حيات جامعه را ادامه دهد، و گر نه در اندك زمانى جامعه متلاشى مى‏گردد، و لذا مى‏بينيم جوامع مترقى دنيا اعمال جزئى را تقسيم نموده و زمام هر قسمتى را به يك كرسى و يك اداره مى‏سپارند، آن گاه آن كرسى‏ها و آن دوائر را نيز به شعبه‏هايى تقسيم‏بندى نموده، باز زمام شعبه هر قسمتى را به يك كرسى ما فوقى مى‏دهند، و اين روش را از پايين به بالا ادامه مى‏دهند تا زمام و سر نخ تمامى شؤون كشور را در يك جا متمركز ساخته آن را به دست شخص واحدى كه در بحث ما صاحب عرش ناميده مى‏شود بسپارند. اثر عجيب اين وحدت در عين كثرت اين است كه وقتى كه يك امرى از ناحيه صاحب عرش صادر مى‏شود در كمترين مدت به جميع كرسى‏هاى مملكتى رسيده و در هر اداره‏اى به شكل مناسب به آن اداره متشكل شده، كرسى‏نشين آن اداره از آن امر درس و دستور مخصوص مناسب با كار خود را مى‏گيرد، مثلا همين امر در كرسى‏هاى مربوط به امور مالى به صورت يك تكليف مالى در مى‏آيد، و در ادارات مربوط به سياست يك دستور سياسى مى‏شود، و در ارتش صورت يك تكليف دفاعى به خود مى‏گيرد و همچنين. پس جميع اعمال و ارادات و احكام بيرون از حد و حصرى كه در پهناى مملكت و در بين ميليون‌ها جمعيت جريان دارد پيوسته در كرسى‏ها و ادارات، مجتمع و متمركز شده و آن ادارات نيز در كرسى‏هاى ما فوق خود متراكم مى‏شوند تا منتهى به صاحب عرش گردند، آنجا است كه جميع تفاصيل و جزئيات امور جارى در كشور متراكم و متحد مى‏شود، هم‌چنان كه اين امر واحد و متمركز در نزد صاحب عرش هر چه از مقام او پايين‏تر آيد تكثر و انشعابش بيشتر مى‏شود تا منتهى به اعمال و ارادات اشخاص جامعه گردد. اين مثال را زديم تا خواننده از اين نظام، كه نظامى است اعتبارى و قراردادى، پى به نظام تكوين ببرد، چون اگر در نظام تكوين دقت كنيم، خواهيم ديد كه آن نيز همين طور است،يعنى حوادث جزئى عالم منتهى به علل و اسباب جزئى است و آن اسباب منتهى و مستند به اسباب كلى ديگرى است، همچنين تا همه منتهى به ذات خداى سبحان شود، با اين تفاوت كه صاحب عرش در مثالى كه زديم خودش در كرسى‏هاى پايين و بالاى سر صاحبان كرسى و حاضر در نزد يك يك افراد نيست، بخلاف خداى سبحان كه با همه و محيط بر همه است، چون مالكيت خداى سبحان حقيقى و مالكيت صاحب عرش در مثال بالا اعتبارى است. (موسوی همدانی، ترجمه تفسير الميزان، ج. ‏8، ص. 185)

[17] درس 16 فقه الروابط از سلسله‌ی فقه الاداره، 12 شهر ربیع الثانی 1447.