header

فقه الاداره - درس 76 (21-12-96)

درس خارج فقه الاداره حضرت آیت الله قوامی (دامت برکاته)

درس 76 (دوشنبه 96/12/21) - 23 جمادی الثانی 1439- (2018/03/12)

بسم الله الرحمن الرحیم

روش برنامه‌ریزی فقه الحدیث28

احادیث تقسیم ساعات روز انه9

اخبار دیگر بر اساس این نبوی یا مربوط به آن صادر شدهاند و نافی آن نیستند بلکه شارح و کافی آن هستند که نمونه آن در نصیحت معروف امام علی ع به فرزندش امام حسن ع است که تصریح به ثلاث ساعات دارد که به اقتضاء زمان و مکان به جاری چهار ساعت به سه ساعت اشاره کرده است. این نشان از حصر اضافی دارد نه حقیقی (با توجه به اخبار دیگر و در جمع با آنها) اکنون به این نصیحت و وصیت ارزشمند تیمما للفائده میپردازیم:

«ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ التَّمَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَاسِمٍ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ بْنِ قَيْسٍ الْهِلَالِيِّ عَنِ الْعُمَرِيِّ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ السَّعْدِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَوْصَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ع إِلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ع فَقَالَ فِيمَا أَوْصَى بِهِ إِلَيْهِ يَا بُنَيَّ لَا فَقْرَ أَشَدُّ مِنَ الْجَهْلِ وَ لَا عُدْمَ أَشَدُّ مِنْ عُدْمِ الْعَقْلِ وَ لَا وَحْدَةَ وَ لَا وَحْشَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَا حَسَبَ كَحُسْنِ الْخُلُقِ وَ لَا وَرَعَ كَالْكَفِّ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ وَ لَا عِبَادَةَ كَالتَّفَكُّرِ فِي صَنْعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلّ[1]َ يَا بُنَيَّ الْعَقْلُ خَلِيلُ الْمَرْءِ وَ الْحِلْمُ وَزِيرُهُ وَ الرِّفْقُ وَالِدُهُ وَ الصَّبْرُ مِنْ خَيْرِ جُنُودِهِ يَا بُنَيَّ إِنَّهُ لَا بُدَّ لِلْعَاقِلِ مِنْ أَنْ يَنْظُرَ فِي شَأْنِهِ فَلْيَحْفَظْ لِسَانَهُ وَ لْيَعْرِفْ أَهْلَ زَمَانِهِ يَا بُنَيَّ إِنَّ مِنَ الْبَلَاءِ الْفَاقَةَ وَ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ مَرَضُ الْبَدَنِ وَ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ مَرَضُ الْقَلْبِ وَ إِنَّ مِنَ النِّعَمِ سَعَةَ الْمَالِ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ صِحَّةُ الْبَدَنِ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ تَقْوَى الْقُلُوبِ يَا بُنَيَّ لِلْمُؤْمِنِ ثَلَاثُ سَاعَاتٍ سَاعَةٌ يُنَاجِي‏ فِيهَا رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ يُحَاسِبُ فِيهَا نَفْسَهُ وَ سَاعَةٌ يَخْلُو فِيهَا بَيْنَ نَفْسِهِ وَ لَذَّتِهَا فِيمَا يَحِلُّ وَ يُحْمَدُ وَ لَيْسَ لِلْمُؤْمِنِ بُدٌّ مِنْ أَنْ يَكُونَ شَاخِصاً فِي ثَلَاثٍ مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ أَوْ خُطْوَةٍ لِمَعَادٍ أَوْ لَذَّةٍ فِي غَيْرِ مُحَرَّمٍ.»[2]

ذیل این سند دال بر همان مطلب نبوی در تقسیم کار است. با قدری تفاوت چهار ساعت را به سه ساعت تقلیل داده است با کاستن تفکر در صنع الله که در صدر سند جبران شده است. و اگر این سه ساعت را به تدبیر منزل و نفس اختصاص دهیم. سه کار هم به تدبیر مدینه مخصوص شده است که عینا در نبوی آمده بود. یعنی امرار معاش و لذت حلال و توشه گیری برای آخرت در کلمه قصار 390 نهج البلاغه هم عینا آمده است.

معلوم میشود که ریشه برنامهریزی برای مدیریت زمان نبوی شریف است که توسط امیرالمومنین تکرار شده است. جالب است که هر دو حاکم و مدیر جامعه هستند در مدینه و کوفه و این گونه به تقسیم وقت برنامهریزی شده و حساب شده و منطقی نگریسته‏اند. ائمه معصومین هم نبوی را اصل قرار دادهاند. همین استنادها دال بر اعتبار نبوی است و ضعف احتمالی سند را هم جبران می‏کند، البته ضعیف نبود. بر این اساس این نبوی میتواند مستند یک نظریه مهم و منسجم در باب مدیریت زمان قرار گیرد که اوقات یک کسی که عقلش مغلوب نیست و یا به تعبیر امیر المومنین خطاب به امام حسن ع کسی که مومن است باید با این مدل به تقسیم کار و وقت در تدابر نفس، منزل و مدینه همت نماید. در حقیقت عقل و ایمان یعنی عقل و شرع به آن حکم میکنند و تمامی زندگی را پوشش میدهند و معاش و معاد را مرمت و تزوید میکنند.


[1]الحياة / ترجمه احمد آرام / ج‏1 / 90 / حديث ..... ص : 86 الامام الصادق «ع»: كان أكثر عبادة ابي ذرّ- رحمة اللَّه عليه- التفكّر و الاعتبار. و في خبر ابي ذر، قال رسول اللَّه «ص»: «على العاقل أن يكون له ثلاث ساعات: ساعة يناجي‏ فيها ربّه عزّ و جلّ، و ساعة يحاسب فيها نفسه، و ساعة يتفكّر فيما صنع اللَّه عزّ و جلّ إليه، و ساعة يخلو فيها بحظّ نفسه من الحلال».

[2]الأمالي (للطوسي) / النص / 147 / [5] المجلس الخامس

صبحى صالح صفحه‏ى 545 قصار390-وَ قَالَ ( عليه‏السلام )لِلْمُؤْمِنِ ثَلَاثُ سَاعَاتٍ فَسَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ يَرُمُّ مَعَاشَهُ وَ سَاعَةٌ يُخَلِّي بَيْنَ نَفْسِهِ وَ بَيْنَ لَذَّتِهَا فِيمَا يَحِلُّ وَ يَجْمُلُ وَ لَيْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ شَاخِصاً إِلَّا فِي ثَلَاثٍ مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ أَوْ خُطْوَةٍ فِي مَعَادٍ أَوْ لَذَّةٍ فِي غَيْرِ مُحَرَّمٍ

(دانلود فایل صوتی درس)